सतोयाम्बुदसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम्। दृष्ट्वा पुनः प्रदुद्राव वानराणां महाचमूः
पाण्यात भरलेल्या ढगासारखा दिसणारा, सोन्याच्या कड्यांनी मढवलेला तो पुन्हा दिसताच, वानरांची मोठी सेना घाबरून पळून गेली.
विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वर्धमानं च राक्षसम्। सविस्मितमिदं रामो विभीषणमुवाच ह
सेना तुटून पळताना आणि राक्षस अधिक बलवान होताना पाहून, राम आश्चर्यचकित झाला आणि त्याने विभीषणाला म्हणाले,
कोऽसौ पर्वतसंकाशः किरीटी हरिलोचनः। लङ्कायां दृश्यते वीरः सविद्युदिव तोयदः
हा पर्वतासारखा, मुकुट घातलेला, सिंहासारखे डोळे असलेला, लंकेत दिसणारा हा वीर कोण आहे? तो विजेसह पावसाच्या ढगासारखा भासतो.
पृथिव्यां केतुभूतोऽसौ महानेकोऽत्र दृश्यते। यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे विद्रवन्ति ततस्ततः
तो पृथ्वीवर जणू काही मोठा ध्वजासारखा, विशाल आणि अद्वितीय दिसतो; त्याला पाहताच सगळे वानर इकडेतिकडे पळू लागतात.
आचक्ष्व सुमहान् कोऽसौ रक्षो वा यदि वासुरः। न मयैवंविधं भूतं दृष्टपूर्वं कदाचन
सांग, हा मोठा पुरुष कोण आहे—राक्षस की असुर? मी कधीच असा अद्भुत जीव पाहिलेला नाही.
सम्पृष्टो राजपुत्रेण रामेणाक्लिष्टकर्मणा। विभीषणो महाप्राज्ञः काकुत्स्थमिदमब्रवीत्
राजपुत्र रामाने विचारल्यावर, निष्कलंक कर्म असलेल्या रामाला, मोठ्या बुद्धीचा विभीषण काकुत्स्थाला म्हणाला,
येन वैवस्वतो युद्धे वासवश्च पराजितः। सैष विश्रवसः पुत्रः कुम्भकर्णः प्रतापवान्। अस्य प्रमाणसदृशो राक्षसोऽन्यो न विद्यते
ज्याने युद्धात वैवस्वत आणि इंद्राला हरवले—तो म्हणजे विश्रवाचा पुत्र, पराक्रमी कुम्भकर्ण. त्याच्या तोलाचा दुसरा राक्षस नाही.
एतेन देवा युधि दानवाश्च यक्षा भुजंगाः पिशिताशनाश्च। गन्धर्वविद्याधरकिंनराश्च सहस्रशो राघव सम्प्रभग्नाः
राघवा, त्याने युद्धात हजारो देव, दानव, यक्ष, नाग, मांसाहारी, गंधर्व, विद्याधर आणि किन्नर यांना हरवले आहे.
शूलपाणिं विरूपाक्षं कुम्भकर्णं महाबलम्। हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाः कालोऽयमिति मोहिताः
त्रिदशांना म्हणजेच देवांना, शूल घेणारा, विचित्र डोळ्यांचा आणि प्रचंड बलवान कुम्भकर्ण मारता आला नाही; ते 'हीच वेळ आहे' असे समजून मोहात पडले.
प्रकृत्या ह्येष तेजस्वी कुम्भकर्णो महाबलः। अन्येषां राक्षसेन्द्राणां वरदानकृतं बलम्
कुम्भकर्ण हा स्वभावतः तेजस्वी आणि बलवान आहे; इतर राक्षस राजांना मिळालेले बळ हे वरदानामुळे आहे.
बालेन जातमात्रेण क्षुधार्तेन महात्मना। भक्षितानि सहस्राणि प्रजानां सुबहून्यपि
हा महात्मा लहानपणी, जन्मताच उपाशी असताना, हजारो जीवांना गिळून टाकत असे.
तेषु सम्भक्ष्यमाणेषु प्रजा भयनिपीडिताः। यान्त स्म शरणं शक्रं तमप्यर्थं न्यवेदयन्
तेव्हा लोकांना खात असताना, भीतीने त्रस्त झालेले लोक इंद्राकडे गेले आणि त्याला आपली व्यथा सांगितली.
स कुम्भकर्णं कुपितो महेन्द्रो जघान वज्रेण शितेन वज्री। स शक्रवज्राभिहतो महात्मा चचाल कोपाच्च भृशं ननाद
मग संतप्त इंद्राने, आपल्या वज्राने कुम्भकर्णावर प्रहार केला; शक्राच्या वज्राचा आघात बसल्यावर तो महात्मा थरथरला आणि रागाने मोठ्याने गर्जना केली.
तस्य नानद्यमानस्य कुम्भकर्णस्य रक्षसः। श्रुत्वा निनादं वित्रस्ताः प्रजा भूयो वितत्रसुः
कुम्भकर्ण राक्षस मोठ्याने गर्जना करत असताना, त्याचा आवाज ऐकून भयभीत लोक अजूनच घाबरले.
ततः क्रुद्धो महेन्द्रस्य कुम्भकर्णो महाबलः। निष्कृष्यैरावताद् दन्तं जघानोरसि वासवम्
मग संतप्त आणि प्रचंड बलवान कुम्भकर्णाने ऐरावताचा सुळा उपसून वासवाच्या छातीवर प्रहार केला.
कुम्भकर्णप्रहारार्तो विजज्वाल स वासवः। ततो विषेदुः सहसा देवा ब्रह्मर्षिदानवाः
कुम्भकर्णाच्या प्रहाराने वासव वेदनेने जळू लागला; मग अचानक देव, ब्रह्मर्षी आणि दानव निराश झाले.
प्रजाभिः सह शक्रश्च ययौ स्थानं स्वयंभुवः। कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं शशंसुस्ते प्रजापतेः
लोकांसह शक्र स्वतःबरोबर स्वयंभूच्या स्थानी गेला; त्यांनी प्रजापतीला कुम्भकर्णाच्या दुष्टपणाची तक्रार केली.
प्रजानां भक्षणं चापि देवानां चापि धर्षणम्। आश्रमध्वंसनं चापि परस्त्रीहरणं भृशम्
लोकांना खाणे, देवांवर हल्ला करणे, आश्रमांचा नाश करणे आणि परस्त्रियांना वारंवार पळवून नेणे—
एवं प्रजा यदि त्वेष भक्षयिष्यति नित्यशः। अचिरेणैव कालेन शून्यो लोको भविष्यति
जर तो अशा प्रकारे लोकांना नेहमीच गिळत राहिला, तर लवकरच हे जग ओकेल होईल.
वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः। रक्षांस्यावाहयामास कुम्भकर्णं ददर्श ह
वासवाचं बोलणं ऐकून सर्व लोकांचे पितामह ब्रह्मदेवाने राक्षसांना बोलावलं आणि कुम्भकर्णाला पाहिलं.
कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव वितत्रास प्रजापतिः। कुम्भकर्णमथाश्वास्तः स्वयंभूरिदमब्रवीत्
कुम्भकर्णाला पाहताच प्रजापती घाबरले; पण नंतर स्वतःला सावरून स्वयंभूने असे शब्द सांगितले.
ध्रुवं लोकविनाशाय पौलस्त्येनासि निर्मितः। तस्मात् त्वमद्यप्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसे
नक्कीच, तुझी निर्मिती पुलस्त्यपुत्राने या लोकांचा विनाश व्हावा म्हणून केली आहे; म्हणून आजपासून तू मृतासारखा झोपून राहशील.
ब्रह्मशापाभिभूतोऽथ निपपाताग्रतः प्रभोः। ततः परमसम्भ्रान्तो रावणो वाक्यमब्रवीत्
मग ब्रह्मदेवाच्या शापामुळे तो प्रभूच्या पुढे कोसळला; त्यावर रावण फारच घाबरून बोलू लागला.
प्रवृद्धः काञ्चनो वृक्षः फलकाले निकृत्यते। न नप्तारं स्वकं न्याय्यं शप्तुमेवं प्रजापते
फुलांनी लगडलेलं सोन्याचं झाड फळ येण्याच्या वेळी तोडलं जातं; प्रजापती, आपल्या योग्य नातवाला अशा प्रकारे शाप देणं योग्य नाही.
न मिथ्यावचनश्च त्वं स्वप्स्यत्येव न संशयः। कालस्तु क्रियतामस्य शयने जागरे तथा
तुम्ही खोटं बोलत नाही, तो नक्कीच झोपेल यात शंका नाही. पण त्याच्या झोपण्याला आणि जागरणाला काही काळ ठरवावा.
रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयंभूरिदमब्रवीत्। शयिता ह्येष षण्मासमेकाहं जागरिष्यति
रावणाचं बोलणं ऐकून स्वयंभू म्हणाले: हा सहा महिने झोपेल आणि एक दिवस जागा राहील.
एकेनाह्ना त्वसौ वीरश्चरन् भूमिं बुभुक्षितः। व्यात्तास्यो भक्षयेल्लोकान् संवृद्ध इव पावकः
पण त्या एका दिवशी, हा वीर भुकेला राहून, मोठ्या तोंडाने पृथ्वीवर हिंडत जगाला जणू जळत्या आगीसारखा गिळून टाकेल.
सोऽसौ व्यसनमापन्नः कुम्भकर्णमबोधयत्। त्वत्पराक्रमभीतश्च राजा सम्प्रति रावणः
अशा प्रकारे संकटात सापडलेल्या कुम्भकर्णाला जागं केलं; आणि आता रावण राजा तुझ्या पराक्रमामुळे घाबरलेला आहे.
स एष निर्गतो वीरः शिबिराद् भीमविक्रमः। वानरान् भृशसंक्रुद्धो भक्षयन् परिधावति
हा भीषण पराक्रमी वीर छावणीतून बाहेर आला आहे आणि अत्यंत रागाने वानरांना गिळत इधर-उधर धावत आहे.
कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव हरयोऽद्य प्रदुद्रुवुः। कथमेनं रणे क्रुद्धं वारयिष्यन्ति वानराः
कुम्भकर्णाला पाहताच आज वानर पळाले; रणांगणात रागावलेल्या त्याला वानर कसे थांबवतील?