तदप्यस्त्रं महाघोरं ब्राह्मं ब्राह्मेण तेजसा। वसिष्ठो ग्रसते सर्वं ब्रह्मदण्डेन राघव
हे राघवा, ते अत्यंत भयंकर ब्रह्मास्त्रही वसिष्ठांनी आपल्या ब्रह्मदंडाच्या तेजाने पूर्णपणे गिळून टाकलं.
ब्रह्मास्त्रं ग्रसमानस्य वसिष्ठस्य महात्मनः। त्रैलोक्यमोहनं रौद्रं रूपमासीत् सुदारुणम्
महात्मा वसिष्ठ ब्रह्मास्त्र गिळताना त्यांचं रूप अत्यंत भयंकर झालं आणि तीनही लोक चकित झाले.
रोमकूपेषु सर्वेषु वसिष्ठस्य महात्मनः। मरीच्य इव निष्पेतुरग्नेर्धूमाकुलार्चिषः
महात्मा वसिष्ठांच्या प्रत्येक रोमकूपातून धूर नसलेल्या अग्नीच्या ज्वाळांसारख्या तेजस्वी किरणांचा उदय झाला.
प्राज्वलद् ब्रह्मदण्डश्च वसिष्ठस्य करोद्यतः। विधूम इव कालाग्नेर्यमदण्ड इवापरः
वसिष्ठांच्या हातात उंचावलेला ब्रह्मदंड प्रज्वलित झाला, जणू काळाग्नीचा धूर नसलेला अग्नी किंवा यमाचा दुसरा दंडच.
ततोऽस्तुवन् मुनिगणा वसिष्ठं जपतां वरम्। अमोघं ते बलं ब्रह्मंस्तेजो धारय तेजसा
मग सर्व ऋषीगणांनी मंत्रजपात श्रेष्ठ असलेल्या वसिष्ठांचे स्तवन केले – 'तुमचं बळ अचूक आहे, हे ब्रह्मन्; आपल्या तेजाने हे तेज सांभाळा.'
निगृहीतस्त्वया ब्रह्मन् विश्वामित्रो महाबलः। अमोघं ते बलं श्रेष्ठ लोकाः सन्तु गतव्यथाः
'हे ब्रह्मन्, तुमच्यामुळे बलवान विश्वामित्र पराभूत झाला; तुमचं बळ श्रेष्ठ आणि अचूक आहे – लोक भयमुक्त होवोत.'
एवमुक्तो महातेजाः शमं चक्रे महाबलः। विश्वामित्रो विनिकृतो विनिःश्वस्येदमब्रवीत्
असं ऐकून, तेजस्वी आणि बलवान वसिष्ठ शांत झाले; पराभूत झालेला विश्वामित्र खोल श्वास घेत म्हणाला.
धिग् बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम्। एकेन ब्रह्मदण्डेन सर्वास्त्राणि हतानि मे
'क्षत्रियांचं बळ व्यर्थ आहे; खरा बळ म्हणजे ब्राह्मणांचं तेज. एका ब्रह्मदंडाने माझी सर्व अस्त्रं नष्ट झाली.'
तदेतत् प्रसमीक्ष्याहं प्रसन्नेन्द्रियमानसः। तपो महत् समास्थास्ये यद् वै ब्रह्मत्वकारणम्
हे सर्व पाहून, स्थिर मन आणि इंद्रियांनी, त्याने ठरवलं – 'मी मोठं तप करीन, जे ब्राह्मणत्व मिळवण्यासाठीचं कारण आहे.'
thumb|सप्तपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः ॥१-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकीरामायणाच्या बालकांडातील सत्तावन्नावा सर्ग.
ततः संतप्तहृदयः स्मरन्निग्रहमात्मनः। विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य कृतवैरो महात्मना
मग त्याचं मन दुःखाने जळत होतं, आपल्या पराभवाची आठवण काढत तो पुन्हा पुन्हा खोल श्वास घेत राहिला, आणि त्या महात्म्याचा शत्रू झाला.
स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव। तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महातपाः
तो दक्षिण दिशेला आपल्या राणीबरोबर गेला, हे राघवा, आणि महातपस्वी विश्वामित्राने अत्यंत कठोर तप सुरू केलं.
फलमूलाशनो दान्तश्चचार परमं तपः। अथास्य जज्ञिरे पुत्राः सत्यधर्मपरायणाः
तो फळं आणि कंद खात असे, आपला संयम राखत आणि कठोर तप करत होता. मग त्याला सत्य आणि धर्माला वाहिलेले पुत्र झाले.
हविष्पन्दो मधुष्पन्दो दृढनेत्रो महारथः। पूर्णे वर्षसहस्रे तु ब्रह्मा लोकपितामहः
हविष्पंद, मधुष्पंद आणि दृढनेत्र हा महान रथी; हजार वर्षं पूर्ण झाल्यावर ब्रह्मा, सृष्टीचे पितामह,
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्। जिता राजर्षिलोकास्ते तपसा कुशिकात्मज
त्याने विश्वामित्र या तपस्वीला गोड शब्दांत सांगितले, 'तू आपल्या तपाने राजर्षींची लोकं जिंकलीस, हे कुशिकपुत्र.'
अनेन तपसा त्वां हि राजर्षिरिति विद्महे। एवमुक्त्वा महातेजा जगाम सह दैवतैः
'या तपामुळे आम्ही तुला राजर्षी म्हणून ओळखतो.' असं म्हणून तो तेजस्वी ब्रह्मा देवतांसह निघून गेला.
त्रिविष्टपं ब्रह्मलोकं लोकानां परमेश्वरः। विश्वामित्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः
सर्व लोकांचा स्वामी ब्रह्मा आपल्या लोकात, म्हणजे ब्रह्मलोकात गेला; हे ऐकून विश्वामित्र थोडा संकोचून उदास झाला.
दुःखेन महताविष्टः समन्युरिदमब्रवीत्। तपश्च सुमहत् तप्तं राजर्षिरिति मां विदुः
मोठ्या दुःखाने आणि रागाने भरून तो म्हणाला, 'मी इतकं मोठं तप केलं, तरी लोक मला फक्त राजर्षीच म्हणतात.'
देवाः सर्षिगणाः सर्वे नास्ति मन्ये तपः फलम्। एवं निश्चित्य मनसा भूय एव महातपाः
'सर्व देव आणि सर्व ऋषी — मला वाटतं या तपाचं काहीच फळ नाही.' असं मनाशी ठरवून तो महातपस्वी,
तपश्चचार धर्मात्मा काकुत्स्थ परमात्मवान्। एतस्मिन्नेव काले तु सत्यवादी जितेन्द्रियः
धर्मशील काकुत्स्थ, परमात्मा असलेला, त्यानेही तप सुरू केलं; आणि त्याच वेळी, सत्य बोलणारा, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला,
त्रिशङ्कुरिति विख्यात इक्ष्वाकुकुलवर्धनः। तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना यजेयमिति राघव
त्रिशंकू, जो इक्ष्वाकू वंशाचा कीर्तीवर्धक म्हणून प्रसिद्ध आहे; त्याच्या मनात विचार आला, 'मी यज्ञ करावा, हे राघव.'
गच्छेयं स्वशरीरेण देवतानां परां गतिम्। वसिष्ठं स समाहूय कथयामास चिन्तितम्
'मी माझ्या शरीरासह देवांच्या श्रेष्ठ स्थानाला जावं,' असं त्याने ठरवलं. मग त्याने वसिष्ठांना बोलावून आपली इच्छा सांगितली.
अशक्यमिति चाप्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना। प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन स ययौ दक्षिणां दिशम्
पण त्या महात्मा वसिष्ठांनी त्याला सांगितलं, 'हे अशक्य आहे.' वसिष्ठांनी नकार दिल्यावर तो दक्षिण दिशेला निघून गेला.
ततस्तत्कर्मसिद्ध्यर्थं पुत्रांस्तस्य गतो नृपः। वासिष्ठा दीर्घतपसस्तपो यत्र हि तेपिरे
मग त्या कार्याच्या सिद्धीसाठी राजा वसिष्ठांच्या पुत्रांकडे गेला, जिथे ते दीर्घकाळ तप करणारे वसिष्ठपुत्र तप करत होते.
त्रिशङ्कुस्तु महातेजाः शतं परमभास्वरम्। वसिष्ठपुत्रान् ददृशे तप्यमानान् मनस्विनः
त्रिशंकू या तेजस्वी राजाने तिथे वसिष्ठांचे शंभर अत्यंत तेजस्वी, मनाने स्थिर असे पुत्र तप करताना पाहिले.
सोऽभिगम्य महात्मानः सर्वानेव गुरोः सुतान्। अभिवाद्यानुपूर्वेण ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः
तो त्या सर्व महान आत्म्यांना, गुरुंच्या सर्व पुत्रांना, एकामागोमाग एक नमस्कार करून, थोडा संकोचून खाली मान घालून उभा राहिला.
अब्रवीत् स महात्मानः सर्वानेव कृताञ्जलिः। शरणं वः प्रपन्नोऽहं शरण्यान् शरणं गतः
त्याने हात जोडून त्या सर्व महात्म्यांना म्हटलं, 'मी तुमच्याकडे शरण आलो आहे, शरण देणाऱ्यांकडे शरण आलो आहे.'
प्रत्याख्यातो हि भद्रं वो वसिष्ठेन महात्मना। यष्टुकामो महायज्ञं तदनुज्ञातुमर्हथ
'माझं कल्याण होवो, मला वसिष्ठ महात्म्यांनी नाकारलं आहे; मी मोठा यज्ञ करायचा इच्छितो, तुम्ही मला परवानगी द्यावी.'
गुरुपुत्रानहं सर्वान् नमस्कृत्य प्रसादये। शिरसा प्रणतो याचे ब्राह्मणांस्तपसि स्थितान्
'मी गुरुंच्या सर्व पुत्रांना वंदन करून विनंती करतो; डोकं झुकवून, तपात स्थिर असलेल्या ब्राह्मणांना मी मागणी करतो.'
ते मां भवन्तः सिद्ध्यर्थं याजयन्तु समाहिताः। सशरीरो यथाहं वै देवलोकमवाप्नुयाम्
'तुम्ही सर्वजण, माझ्या कार्याच्या यशासाठी, एकाग्रतेने मला यज्ञ करून द्या, म्हणजे मी माझ्या शरीरासह देवलोक मिळवू शकेन.'