अन्ये भेरीः समाजघ्नुरन्ये चक्रुर्महास्वनम्। केशानन्ये प्रलुलुपुः कर्णानन्ये दशन्ति च
काहींनी भेरी वाजवल्या, काहींनी मोठा गोंधळ केला; काहींनी त्याचे केस ओढले, तर काहींनी त्याचे कान चावले.
उदकुम्भशतानन्ये समसिञ्चन्त कर्णयोः। न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः
काहींनी त्याच्या कानांवर शंभरभर पाण्याचे कलश ओतले, पण गाढ झोपेत गेलेल्या कुम्भकर्णाने काहीच हालचाल केली नाही.
अन्ये च बलिनस्तस्य कूटमुद्गरपाणयः। मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु पातयन् कूटमुद्गरान्
इतर बलवान राक्षसांनी लोखंडी मुसळ हातात घेऊन, त्याच्या डोक्यावर, छातीवर आणि अंगावर ते मुसळ घातले.
रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिश्च सर्वतः। वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः
दोऱ्यांनी बांधलेल्या शतघ्नीने सगळीकडून मारले तरी, तो मोठ्या देहाचा राक्षस जागा झाला नाही.
वारणानां सहस्रं च शरीरेऽस्य प्रधावितम्। कुम्भकर्णस्तदा बुद्ध्वा स्पर्शं परमबुध्यत
हजारो हत्ती त्याच्या अंगावरून धावले; तेव्हा कुम्भकर्णाला तो स्पर्श जाणवला आणि तो थोडासा जागा झाला.
स पात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षै- रचिन्तयंस्तान् विपुलान् प्रहारान्। निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितश्च विजृम्भमाणः सहसोत्पपात
डोंगरशिखरे आणि झाडे त्याच्यावर फेकली जात असताना, तो त्या जोरदार माराचा विचार करू लागला; झोप कमी होत गेली, भूक आणि भीतीने त्रस्त होऊन तो तोंड वासून अचानक उठून बसला.
स नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ विक्षिप्य बाहू जितवज्रसारौ। विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभं निशाचरोऽसौ विकृतं जजृम्भे
त्याचे हात नागाच्या वेटोळ्यासारखे किंवा डोंगरशिखरांसारखे भासले; ते दोन्ही हात वज्रासारखे मजबूत पसरले. त्याने घोड्याच्या तोंडासारखे मोठे तोंड उघडले आणि तो राक्षस भयंकरपणे जांभई देऊ लागला.
तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रं पातालसंनिभम्। ददृशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः
तो जांभई देताना त्याचे तोंड पाताळासारखे खोल दिसत होते, आणि तो मेरू पर्वताच्या शिखरावर उगवणाऱ्या सूर्यासारखा भासला.
स जृम्भमाणोऽतिबलः प्रबुद्धस्तु निशाचरः। निःश्वासश्चास्य संजज्ञे पर्वतादिव मारुतः
तो अतिशय बलवान राक्षस जागा होऊन जांभई देत असताना, त्याचा श्वास डोंगरावरून वाहणाऱ्या वाऱ्यासारखा बाहेर पडला.
तस्य दीप्ताग्निसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी। ददृशाते महानेत्रे दीप्ताविव महाग्रहौ
त्याच्या दोन मोठ्या डोळ्यांत जणू प्रज्वलित अग्नीसारखी ज्वाळा आणि वीजेसारखा तेज होता; ते दोन्ही डोळे तेजस्वी ग्रहांसारखे भासत होते.
ततस्त्वदर्शयन् सर्वान् भक्ष्यांश्च विविधान् बहून्। वराहान् महिषांश्चैव बभक्ष स महाबलः
मग त्याने अनेक प्रकारचे विविध पदार्थ दाखवले आणि तो बलवान राक्षस अनेक डुकरे आणि म्हशी खात होता.
आदद् बुभुक्षितो मांसं शोणितं तृषितोऽपिबत्। मेदःकुम्भांश्च मद्यांश्च पपौ शक्ररिपुस्तदा
भुकेला असताना त्याने मांस उचलले; तहान लागली म्हणून रक्त प्यायला; आणि त्या वेळी इंद्राचा शत्रू असलेल्या त्याने मेदाचे कलश आणि मद्य प्यायले.
ततस्तृप्त इति ज्ञात्वा समुत्पेतुर्निशाचराः। शिरोभिश्च प्रणम्यैनं सर्वतः पर्यवारयन्
तो तृप्त झाला हे कळताच, रात्रभर हिंडणारे राक्षस उठले आणि त्यांनी आपली माने वाकवून त्याला सर्व बाजूंनी वेढून घेतले.
निद्राविशदनेत्रस्तु कलुषीकृतलोचनः। चारयन् सर्वतो दृष्टिं तान् ददर्श निशाचरान्
त्याच्या डोळ्यांत अजूनही झोप भरलेली होती, दृष्टीही धूसर झाली होती; तो सगळीकडे पाहू लागला आणि त्या रात्रभर हिंडणाऱ्या राक्षसांना पाहिले.
स सर्वान् सान्त्वयामास नैर्ऋतान् नैर्ऋतर्षभः। बोधनाद् विस्मितश्चापि राक्षसानिदमब्रवीत्
राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्याने सर्व राक्षसांना धीर दिला आणि झोपेतून उठवल्यामुळे आश्चर्यचकित होऊन त्याने राक्षसांना असे विचारले.
किमर्थमहमादृत्य भवद्भिः प्रतिबोधितः। कच्चित् सुकुशलं राज्ञो भयं वा नेह किंचन
माझ्या इतक्या घाईने उठवण्याचे कारण काय? राजाला सर्व काही ठिक आहे ना? इथे काही धोका तर नाही ना?
अथवा ध्रुवमन्येभ्यो भयं परमुपस्थितम्। यदर्थमेव त्वरितैर्भवद्भिः प्रतिबोधितः
किंवा नक्कीच कुठेतरी मोठा धोका उभा राहिला आहे म्हणूनच तुम्ही मला इतक्या घाईने उठवले असावे.
अद्य राक्षसराजस्य भयमुत्पाटयाम्यहम्। दारयिष्ये महेन्द्रं वा शीतयिष्ये तथानलम्
आज मी राक्षसराजाच्या मनातील भीती पूर्णपणे दूर करीन; हवे तर महेंद्रालाही फाडून टाकीन किंवा अग्नीच शांत करीन.
न ह्यल्पकारणे सुप्तं बोधयिष्यति मादृशम्। तदाख्यातार्थतत्त्वेन मत्प्रबोधनकारणम्
माझ्यासारख्या माणसाला किरकोळ कारणासाठी झोपेतून उठवले जाणार नाही; म्हणून मला खरी कारण सांगा की मला का उठवले.
एवं ब्रुवाणं संरब्धं कुम्भकर्णमरिंदमम्। यूपाक्षः सचिवो राज्ञः कृताञ्जलिरभाषत
कुंभकर्ण हा शत्रूंचा संहार करणारा, असे संतप्तपणे बोलत असताना, राजाचे मंत्री यूपाक्ष दोन्ही हात जोडून म्हणाले.
न नो देवकृतं किंचिद् भयमस्ति कदाचन। मानुषान्नो भयं राजंस्तुमुलं सम्प्रबाधते
आपल्याला कधीही देवांकडून कोणतीही भीती नाही; पण राजन, आता माणसांकडून मोठा धोका आपल्यावर आला आहे.
न दैत्यदानवेभ्यो वा भयमस्ति न नः क्वचित्। यादृशं मानुषं राजन् भयमस्मानुपस्थितम्
दैत्य किंवा दानव यांच्यापासून आपल्याला कधीच भीती नव्हती; पण राजन, माणसाकडून जी भीती आली आहे ती वेगळीच आहे.
वानरैः पर्वताकारैर्लङ्केयं परिवारिता। सीताहरणसंतप्ताद् रामान्नस्तुमुलं भयम्
लंकाभर मोठमोठ्या पर्वतासारख्या वानरांनी वेढली आहे; सीतेच्या अपहरणामुळे रामाकडून आपल्याला मोठी भीती वाटते.
एकेन वानरेणेयं पूर्वं दग्धा महापुरी। कुमारो निहतश्चाक्षः सानुयात्रः सकुञ्जरः
पूर्वी एका वानरानेच ही मोठी नगरी जाळली होती; आणि अक्षकुमार आपल्या सैन्यासह व हत्तींसह मारला गेला.
स्वयं रक्षोधिपश्चापि पौलस्त्यो देवकण्टकः। व्रजेति संयुगे मुक्तो रामेणादित्यवर्चसा
स्वतः राक्षसांचा राजा, देवांचा शत्रू पौलस्त्य, हाही रामाच्या तेजाने युद्धात मागे हटावा लागला.
यन्न देवैः कृतो राजा नापि दैत्यैर्न दानवैः। कृतः स इह रामेण विमुक्तः प्राणसंशयात्
देव, दैत्य किंवा दानव ज्यांना कधीच हरवू शकले नाहीत, त्या राजाला रामाने आता पराभूत केले आणि त्याच्या प्राणांची भीती दूर केली.
स यूपाक्षवचः श्रुत्वा भ्रातुर्युधि पराभवम्। कुम्भकर्णो विवृत्ताक्षो यूपाक्षमिदमब्रवीत्
यूपाक्षाने आपल्या भावाच्या युद्धातील पराभवाची गोष्ट सांगितली तेव्हा कुंभकर्णाच्या डोळ्यांत रागाने ज्वाळा उठल्या आणि तो यूपाक्षाला म्हणाला:
सर्वमद्यैव यूपाक्ष हरिसैन्यं सलक्ष्मणम्। राघवं च रणे जित्वा ततो द्रक्ष्यामि रावणम्
यूपाक्षा, आजच मी लक्ष्मणासह सर्व वानरसेना आणि राघवाला युद्धात जिंकून मग रावणाला भेटेन.
राक्षसांस्तर्पयिष्यामि हरीणां मांसशोणितैः। रामलक्ष्मणयोश्चापि स्वयं पास्यामि शोणितम्
मी राक्षसांना वानरांचे मांस आणि रक्त देऊन तृप्त करीन आणि स्वतः राम व लक्ष्मण यांचे रक्त पिऊन तृप्त होईन.
तत् तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य सगर्वितं रोषविवृद्धदोषम्। महोदरो नैर्ऋतयोधमुख्यः कृताञ्जलिर्वाक्यमिदं बभाषे
त्याने गर्वाने आणि रागाने फुगून असे बोलताना ऐकून, राक्षसांमध्ये प्रमुख असलेल्या महोदराने हात जोडून असे उत्तर दिले: