स प्रविश्य पुरीं लङ्कां रामबाणभयार्दितः। भग्नदर्पस्तदा राजा बभूव व्यथितेन्द्रियः
रामाच्या बाणांनी घाबरलेला, गर्व हरवलेला तो राजा लंकेच्या नगरीत गेला आणि त्याच्या इंद्रियांना वेदना झाली.
मातंग इव सिंहेन गरुडेनेव पन्नगः। अभिभूतोऽभवद् राजा राघवेण महात्मना
जसा सिंहाने मातंग किंवा गरुडाने सर्प जिंकावा, तसा तो राजा महात्मा राघवाने जिंकला गेला.
ब्रह्मदण्डप्रतीकानां विद्युच्चलितवर्चसाम्। स्मरन् राघवबाणानां विव्यथे राक्षसेश्वरः
ब्रह्मदंडासारखे आणि वीजेसारखे तेजस्वी राघवाचे बाण आठवून, राक्षसांचा राजा व्याकुळ झाला.
स काञ्चनमयं दिव्यमाश्रित्य परमासनम्। विप्रेक्षमाणो रक्षांसि रावणो वाक्यमब्रवीत्
सोन्याच्या दिव्य आसनावर बसून, रावणाने सभोवतालच्या राक्षसांकडे पाहिले आणि म्हणाला—
सर्वं तत् खलु मे मोघं यत् तप्तं परमं तपः। यत् समानो महेन्द्रेण मानुषेण विनिर्जितः
माझ्या सर्व मोठ्या तपस्यांचा काहीच उपयोग झाला नाही, कारण मी इंद्राच्या बरोबरीचा असूनही एका माणसाने मला हरवले.
इदं तद् ब्रह्मणो घोरं वाक्यं मामभ्युपस्थितम्। मानुषेभ्यो विजानीहि भयं त्वमिति तत्तथा
ब्रह्मदेवाने पूर्वी सांगितलेलं ते भयंकर वचन आता माझ्यावर आलं—'माणसांकडून तुला भीती भासेल'—ते खरं ठरलं.
देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः। अवध्यत्वं मया प्रोक्तं मानुषेभ्यो न याचितम्
मी देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि सर्प यांच्याकडून अमरत्व मागितलं होतं, पण माणसांकडून नाही मागितलं.
तमिमं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम्। इक्ष्वाकुकुलजातेन अनरण्येन यत् पुरा
हा माणूस म्हणजेच दशरथाचा मुलगा राम आहे, जो इक्ष्वाकू वंशात जन्मलेला आहे, आणि हे अनरण्याने पूर्वी सांगितलं होतं.
उत्पत्स्यति हि मद्वंशपुरुषो राक्षसाधम। यस्त्वां सपुत्रं सामात्यं सबलं साश्वसारथिम्
माझ्या वंशातील एक पुरुष, हे राक्षसांमधील नीच, जन्म घेईल आणि युद्धात तुला, तुझ्या मुलांसह, मंत्र्यांसह, सैन्यासह, घोड्यांसह आणि सारथ्यासह मारेल, असं सांगितलं होतं.
निहनिष्यति संग्रामे त्वां कुलाधम दुर्मते। शप्तोऽहं वेदवत्या च यथा सा धर्षिता पुरा
त्या वंशातील दुष्ट, वाईट बुद्धीचा पुरुष तुला युद्धात मारेल; आणि मी वेदवतीला पूर्वी छळले म्हणून तिचा शापही माझ्यावर आहे.
सेयं सीता महाभागा जाता जनकनन्दिनी। उमा नन्दीश्वरश्चापि रम्भा वरुणकन्यका
हीच सीता, फार भाग्यवान आणि जनकाची मुलगी आहे. जशी उमा, नंदीश्वर, रंभा आणि वरुणाची कन्या जन्माला आल्या, तशीच ही देखील जन्मली आहे.
यथोक्तास्तन्मया प्राप्तं न मिथ्या ऋषिभाषितम्। एतदेव समागम्य यत्नं कर्तुमिहार्हथ
माझ्या सांगण्याप्रमाणे हे सर्व घडले आहे; ऋषींचे शब्द खोटे नाहीत. म्हणून तुम्ही सर्वांनी एकत्र येऊन पूर्ण प्रयत्न करावा.
राक्षसाश्चापि तिष्ठन्तु चर्यागोपुरमूर्धसु। स चाप्रतिमगाम्भीर्यो देवदानवदर्पहा
राक्षसांनी दरवाजे आणि मनोऱ्यांवर पहारा द्यावा. कारण देव आणि दानवांचा गर्व मोडणारा, ज्याची गूढता अपार आहे, तो जवळ येतो आहे.
ब्रह्मशापाभिभूतस्तु कुम्भकर्णो विबोध्यताम्। समरे जितमात्मानं प्रहस्तं च निषूदितम्
ब्रह्मदेवाच्या शापामुळे झोपेत असलेला कुम्भकर्ण जागा करा. प्रहस्त मारला गेला आहे आणि आपल्या सैन्याचा पराभव झाला आहे.
ज्ञात्वा रक्षोबलं भीममादिदेश महाबलः। द्वारेषु यत्नः क्रियतां प्राकारश्चाधिरुह्यताम्
राक्षसांच्या भयंकर सैन्याची ताकद ओळखून त्या बलाढ्याने आज्ञा दिली—दरवाज्यांवर काळजीपूर्वक पहारा द्या आणि तटबंदीवर चढा.
निद्रावशसमाविष्टः कुम्भकर्णो विबोध्यताम्। सुखं स्वपिति निश्चिन्तः कामोपहतचेतनः
झोपेच्या प्रभावाखाली असलेला कुम्भकर्ण जागा करा. तो निर्धास्तपणे, सुखाने झोपलेला आहे, त्याचे मन वासनेने भरलेले आहे.
नव सप्त दशाष्टौ च मासान् स्वपिति राक्षसः। मन्त्रं कृत्वा प्रसुप्तोऽयमितस्तु नवमेऽहनि
हा राक्षस नव, सात, दहा किंवा आठ महिने झोपतो. विधी करून तो आता झोपला आहे, पण हे नववे दिवस आहे.
तं तु बोधयत क्षिप्रं कुम्भकर्णं महाबलम्। स हि संख्ये महाबाहुः ककुदं सर्वरक्षसाम्। वानरान् राजपुत्रौ च क्षिप्रमेव हनिष्यति
तो बलाढ्य कुम्भकर्ण लवकर जागा करा. कारण युद्धात तो दीर्घबाहू, सर्व राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ, वानर आणि दोन्ही राजपुत्रांना पटकन मारून टाकेल.
एष केतुः परं संख्ये मुख्यो वै सर्वरक्षसाम्। कुम्भकर्णः सदा शेते मूढो ग्राम्यसुखे रतः
तो युद्धात सर्व राक्षसांचा मुख्य ध्वज आहे, पण कुम्भकर्ण नेहमी झोपलेलाच असतो, मोहात पडलेला आणि इंद्रियसुखात रमलेला.
रामेणाभिनिरस्तस्य संग्रामेऽस्मिन् सुदारुणे। भविष्यति न मे शोकः कुम्भकर्णे विबोधिते
रामाने या भयंकर युद्धात आपल्याला हरवले तरी, कुम्भकर्ण जागा झाला तर मला कोणतीही खंत राहणार नाही.
किं करिष्याम्यहं तेन शक्रतुल्यबलेन हि। ईदृशे व्यसने घोरे यो न साह्याय कल्पते
त्याची शक्ती इंद्रासारखी असली तरी, या भयंकर संकटात तो मदतीला येत नसेल तर माझ्यासाठी त्याचा काय उपयोग?
ते तु तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः। जग्मुः परमसम्भ्रान्ताः कुम्भकर्णनिवेशनम्
राक्षसराजाच्या त्या शब्दांनी घाबरून, राक्षस मोठ्या घाईने कुम्भकर्णाच्या निवासाकडे गेले.
ते रावणसमादिष्टा मांसशोणितभोजनाः। गन्धं माल्यं महद्भक्ष्यमादाय सहसा ययुः
रावणाच्या आज्ञेने, मांस आणि रक्त खाणारे ते राक्षस सुवासिक फुले, मोठ्या प्रमाणात खाऊ घेऊन तडकाफडकी निघाले.
तां प्रविश्य महाद्वारां सर्वतो योजनायताम्। कुम्भकर्णगुहां रम्यां पुष्पगन्धप्रवाहिनीम्
सर्व बाजूंनी एक योजन लांब असलेल्या, फुलांच्या सुवासाने भरलेल्या, मोठ्या दाराच्या रम्य कुम्भकर्णाच्या गुहेत ते शिरले.
कुम्भकर्णस्य निःश्वासादवधूता महाबलाः। प्रतिष्ठमानाः कृच्छ्रेण यत्नात् प्रविविशुर्गुहाम्
कुम्भकर्णाच्या श्वासामुळे हादरलेले ते बलाढ्य राक्षस, मोठ्या कष्टाने आणि प्रयत्नाने गुहेत आत गेले.
तां प्रविश्य गुहां रम्यां रत्नकाञ्चनकुट्टिमाम्। ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्राः शयानं भीमविक्रमम्
रत्न आणि सोन्याने मढवलेल्या त्या सुंदर गुहेत शिरून, त्या राक्षस वाघांनी भयंकर पराक्रमी कुम्भकर्णाला झोपलेला पाहिला.
ते तु तं विकृतं सुप्तं विकीर्णमिव पर्वतम्। कुम्भकर्णं महानिद्रं समेताः प्रत्यबोधयन्
ते सर्व एकत्र येऊन, झोपेत असलेल्या, विकृत आणि पर्वतासारखा पसरलेल्या कुम्भकर्णाला जागे करू लागले.
ऊर्ध्वलोमाञ्चिततनुं श्वसन्तमिव पन्नगम्। भ्रामयन्तं विनिःश्वासैः शयानं भीमविक्रमम्
त्याचे अंग केसांनी उभे राहिलेले, नागासारखा श्वास घेत, श्वासाच्या झोताने हवा फिरवत, तो भयंकर पराक्रमाने झोपलेला होता.
भीमनासापुटं तं तु पातालविपुलाननम्। शयने न्यस्तसर्वाङ्गं मेदोरुधिरगन्धिनम्
त्याची भीषण नाक आणि पाताळाएवढं मोठं तोंड, सगळं अंग पलंगावर पसरलेलं, मेद आणि रक्ताचा उग्र वास येणारा तो होता.
काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गं किरीटेनार्कवर्चसम्। ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्रं कुम्भकर्णमरिंदमम्
सोन्याच्या कड्यांनी सजलेलं अंग, डोक्यावर तेजस्वी मुकुट, सूर्यासारखा चमकणारा, राक्षसांमध्ये वाघासारखा आणि शत्रूंचा पराभव करणारा कुम्भकर्ण त्यांना दिसला.