हते तस्मिंश्चमूमुख्ये राक्षसास्ते निरुद्यमाः। रक्षःपतिगृहं गत्वा ध्यानमूकत्वमागताः
त्या सेनापतीचा वध झाल्यावर, थकलेले राक्षस राक्षसाधिपतीच्या घरात गेले आणि गप्प बसले.
प्राप्ताः शोकार्णवं तीव्रं विसंज्ञा इव तेऽभवन्
ते सगळे तीव्र शोकाच्या समुद्रात बुडाले आणि जणू भान हरपल्यासारखे झाले.
ततस्तु नीलो विजयी महाबलः प्रशस्यमानः सुकृतेन कर्मणा। समेत्य रामेण सलक्ष्मणेन प्रहृष्टरूपस्तु बभूव यूथपः
मग विजय मिळवणारा, बलवान नील आपल्या उत्तम कृत्याबद्दल कौतुक मिळवत राम आणि लक्ष्मण यांच्याजवळ गेला आणि तो सेनापती आनंदाने उजळून निघाला.
thumb|एकोनषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील एकोणसाठावा सर्ग ऐका.
तस्मिन् हते राक्षससैन्यपाले प्लवंगमानामृषभेण युद्धे। भीमायुधं सागरवेगतुल्यं विदुद्रुवे राक्षसराजसैन्यम्
राक्षस सैन्याचा रक्षक प्रहस्त युद्धात वानरांच्या श्रेष्ठाने मारल्यावर, समुद्राच्या लाटेसारख्या वेगवान आणि भयंकर शस्त्रांनी सज्ज असलेलं राक्षस राजाचं सैन्य पळून गेलं.
गत्वा तु रक्षोधिपतेः शशंसुः सेनापतिं पावकसूनुशस्तम्। तच्चापि तेषां वचनं निशम्य रक्षोधिपः क्रोधवशं जगाम
ते राक्षसाधिपतीकडे गेले आणि सेनापती अग्निपुत्राने मारल्याची बातमी दिली. त्यांचं बोलणं ऐकून राक्षसांचा राजा संतापाने भरून गेला.
संख्ये प्रहस्तं निहतं निशम्य क्रोधार्दितः शोकपरीतचेताः। उवाच तान् राक्षसयूथमुख्या- निन्द्रो यथा निर्जरयूथमुख्यान्
युद्धात प्रहस्त मारल्याचं ऐकून, राग आणि दुःखाने भरलेला तो राक्षसांचा राजा, अमरांच्या सेनापतींना जसा इंद्र बोलावं तसा, राक्षसांच्या सेनापतींना बोलला.
नावज्ञा रिपवे कार्या यैरिन्द्रबलसादनः। सूदितः सैन्यपालो मे सानुयात्रः सकुञ्जरः
शत्रूला कधीही कमी लेखू नये, कारण ज्याने इंद्राचं सैन्य नष्ट केलं, त्याने माझा सेनापती, त्याचा सारा समूह आणि हत्तीही ठार केले.
सोऽहं रिपुविनाशाय विजयायाविचारयन्। स्वयमेव गमिष्यामि रणशीर्षं तदद्भुतम्
म्हणून शत्रूंचा नाश आणि विजय मिळवण्यासाठी, मी स्वतः कोणतीही शंका न ठेवता त्या अद्भुत युद्धभूमीवर पुढे जाईन.
अद्य तद् वानरानीकं रामं च सहलक्ष्मणम्। निर्दहिष्यामि बाणौघैर्वनं दीप्तैरिवाग्निभिः। अद्य संतर्पयिष्यामि पृथिवीं कपिशोणितैः
आज मी त्या वानरांच्या सैन्याला, राम आणि लक्ष्मणासह, जणू वनात आग लागावी तशा ज्वालामय बाणांच्या वर्षावाने जाळून टाकीन; आज मी पृथ्वीला वानरांच्या रक्ताने तृप्त करीन.
स एवमुक्त्वा ज्वलनप्रकाशं रथं तुरंगोत्तमराजियुक्तम्। प्रकाशमानं वपुषा ज्वलन्तं समारुरोहामरराजशत्रुः
असं म्हणून, देवेंद्राचा शत्रू अग्नीप्रमाणे तेजस्वी दिसणाऱ्या, उत्तम घोड्यांनी जोडलेल्या आणि झळाळत्या रथावर चढला.
स शङ्खभेरीपणवप्रणादै- रास्फोटितक्ष्वेडितसिंहनादैः । पुण्यैः स्तवैश्चापि सुपूज्यमान- स्तदा ययौ राक्षसराजमुख्यः
तेव्हा त्या राक्षस राजाने, शंख, भेरी, पणवे यांच्या गजरात, जयजयकार, टाळ्या, शिट्या आणि सिंहगर्जना यांच्यात, शुभ स्तोत्रांनी गौरव मिळवत, प्रस्थान केलं.
स शैलजीमूतनिकाशरूपै- र्मांसाशनैः पावकदीप्तनेत्रैः। बभौ वृतो राक्षसराजमुख्यो भूतैर्वृतो रुद्र इवामरेशः
तो राक्षसांचा प्रमुख राजा, डोंगर आणि मेघासारखी रूपं असलेल्या, मांसभक्षक आणि अग्निसारख्या डोळ्यांनी तेजस्वी असलेल्या भूतांनी वेढलेला, जणू अमरांचा स्वामी रुद्र वेढला गेला तसा तेजस्वी दिसत होता.
ततो नगर्याः सहसा महौजा निष्क्रम्य तद् वानरसैन्यमुग्रम्। महार्णवाभ्रस्तनितं ददर्श समुद्यतं पादपशैलहस्तम्
मग तो बलाढ्य राजा अचानक नगरातून बाहेर पडला आणि वानरांचं ते भयंकर सैन्य पाहिलं, जे मोठ्या समुद्राच्या मेघासारखी गडगडाट करत होतं आणि झाडं व डोंगर उचलून हातात घेतलं होतं.
तद् राक्षसानीकमतिप्रचण्ड- मालोक्य रामो भुजगेन्द्रबाहुः। विभीषणं शस्त्रभृतां वरिष्ठ- मुवाच सेनानुगतः पृथुश्रीः
ते अतिशय भयंकर राक्षसांचं सैन्य पाहून, भुजंगराजासारख्या भुजा असलेला राम, आपल्या सैन्यासह आणि तेजाने उजळलेला, शस्त्रधारी श्रेष्ठ विभीषणाला म्हणाला.
नानापताकाध्वजछत्रजुष्टं प्रासासिशूलायुधशस्त्रजुष्टम्। कस्येदमक्षोभ्यमभीरुजुष्टं सैन्यं महेन्द्रोपमनागजुष्टम्
ही सेना विविध पताका, ध्वज आणि छत्रांनी सजलेली, भाले, तलवारी, शूल आणि इतर शस्त्रांनी सुसज्ज, अचल आणि निर्भय आहे, जणू महेंद्राच्या सैन्यासारखी आहे — ही कुणाची आहे?
ततस्तु रामस्य निशम्य वाक्यं विभीषणः शक्रसमानवीर्यः। शशंस रामस्य बलप्रवेकं महात्मनां राक्षसपुंगवानाम्
रामाच्या शब्दांनी प्रभावित होऊन, इंद्रासारखी ताकद असलेला विभीषण, त्या बलाढ्य राक्षसांच्या सैन्यातील प्रमुख योद्ध्यांची माहिती रामाला सांगू लागला.
योऽसौ गजस्कन्धगतो महात्मा नवोदितार्कोपमताम्रवक्त्रः। संकम्पयन्नागशिरोऽभ्युपैति ह्यकम्पनं त्वेनमवेहि राजन्
जो हा मोठ्या हत्तीवर बसलेला, नव्याने उगवलेल्या सूर्यासारखा तांबूस चेहरा असलेला, आणि ज्या येताना हत्तीचे डोके थरथरते, तो म्हणजे अकंपन आहे, हे राजन, तू जाण.
योऽसौ रथस्थो मृगराजकेतु- र्धुन्वन् धनुः शक्रधनुःप्रकाशम्। करीव भात्युग्रविवृत्तदंष्ट्रः स इन्द्रजिन्नाम वरप्रधानः
जो हा रथावर उभा आहे, सिंहध्वज घेऊन, इंद्रधनुष्याप्रमाणे तेजस्वी धनुष्य हातात आहे, आणि मोठ्या, वाकड्या दातांसारखा भासतो, तो म्हणजे इंद्रजित, निवडकांचा प्रमुख आहे.
यश्चैष विन्ध्यास्तमहेन्द्रकल्पो धन्वी रथस्थोऽतिरथोऽतिवीरः। विस्फारयंश्चापमतुल्यमानं नाम्नातिकायोऽतिविवृद्धकायः
जो हा विंध्य किंवा महेंद्र पर्वतासारखा भासतो, धनुर्धारी, रथावर उभा, अत्यंत पराक्रमी आणि वीर आहे, आणि अतुलनीय धनुष्य ओढतो, त्याचे नाव आहे अतिकाय, ज्याचे शरीर फार मोठे आहे.
योऽसौ नवार्कोदितताम्रचक्षु- रारुह्य घण्टानिनदप्रणादम्। गजं खरं गर्जति वै महात्मा महोदरो नाम स एष वीरः
जो हा नव्याने उगवलेल्या सूर्यासारखे तांबूस डोळे असलेला, घंटांच्या निनादासह खरा नावाच्या हत्तीवर बसलेला, मोठ्या आवाजात गर्जना करणारा, तो महात्मा महोदर नावाचा वीर आहे.
योऽसौ हयं काञ्चनचित्रभाण्ड- मारुह्य संध्याभ्रगिरिप्रकाशम्। प्रासं समुद्यम्य मरीचिनद्धं पिशाच एषोऽशनितुल्यवेगः
जो हा सोन्याच्या सजावटीने मढवलेल्या घोड्यावर बसलेला, संध्याकाळच्या ढगासारखा चमकणारा, आणि सोन्याने मढवलेला भाला उंचावलेला, तो म्हणजे पिशाच, वीजेसारखा वेगवान आहे.
यश्चैष शूलं निशितं प्रगृह्य विद्युत्प्रभं किंकरवज्रवेगम्। वृषेन्द्रमास्थाय शशिप्रकाश- मायाति योऽसौ त्रिशिरा यशस्वी
जो हा धारदार, वीजेसारखा चमकणारा भाला हातात घेऊन, किंकराच्या वज्रासारखा वेग असलेला, बैलांच्या राजावर बसून, चंद्रासारखा तेजस्वी दिसतो, तो प्रसिद्ध त्रिशिरा आहे.
असौ च जीमूतनिकाशरूपः कुम्भः पृथुव्यूढसुजातवक्षाः। समाहितः पन्नगराजकेतु- र्विस्फारयन् याति धनुर्विधुन्वन्
जो हा मेघासारखा काळा दिसतो, रुंद छातीचा आणि सुडौल शरीराचा, सर्पराजाचा ध्वज घेऊन, लक्ष केंद्रित करून धनुष्य ओढतो आणि फिरवतो, तो म्हणजे कुम्भ आहे.
यश्चैष जाम्बूनदवज्रजुष्टं दीप्तं सधूमं परिघं प्रगृह्य। आयाति रक्षोबलकेतुभूतो योऽसौ निकुम्भोऽद्भुतघोरकर्मा
जो हा सुवर्ण व वज्राने सजवलेला, धगधगणारा आणि धूर निघणारा गदा हातात घेऊन येतो, राक्षस सैन्याचा ध्वजधारक आहे, तो अद्भुत आणि भयानक कर्म करणारा निकुंभ आहे.
यश्चैष चापासिशरौघजुष्टं पताकिनं पावकदीप्तरूपम्। रथं समास्थाय विभात्युदग्रो नरान्तकोऽसौ नगशृङ्गयोधी
जो हा धनुष्य, तलवार आणि बाणांच्या वर्षासह सजलेला, ध्वजांनी सजवलेल्या रथावर बसलेला, अग्निप्रमाणे तेजस्वी आणि भयंकर दिसतो, तो म्हणजे नरांतक, पर्वतशिखरांनी लढणारा आहे.
यश्चैष नानाविधघोररूपै- र्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगाश्ववक्त्रैः । भूतैर्वृतो भाति विवृत्तनेत्रै- र्योऽसौ सुराणामपि दर्पहन्ता
जो हा वेगवेगळ्या भयानक रूपातील, वाघ, उंट, हत्ती, हरिण आणि घोड्याच्या चेहऱ्यांसह असलेल्या भूतांनी वेढलेला, मोठ्या डोळ्यांनी चमकणारा, आणि देवांचाही गर्व मोडणारा आहे.
यत्रैतदिन्दुप्रतिमं विभाति छत्रं सितं सूक्ष्मशलाकमग्र्यम्। अत्रैष रक्षोधिपतिर्महात्मा भूतैर्वृतो रुद्र इवावभाति
जिथे हे चंद्रासारखे शुभ्र, नाजूक आणि सर्वश्रेष्ठ छत्र चमकत आहे, तिथे हा महात्मा राक्षसांचा राजा, भूतांनी वेढलेला, रुद्रासारखा तेजस्वी दिसतो.
असौ किरीटी चलकुण्डलास्यो नगेन्द्रविन्ध्योपमभीमकायः। महेन्द्रवैवस्वतदर्पहन्ता रक्षोधिपः सूर्य इवावभाति
हा मुकुटधारी, हलणाऱ्या कुंडलांसह, हिमालय आणि विंध्य पर्वतासारखा भयंकर शरीर असलेला, इंद्र आणि यमाचा गर्व मोडणारा, राक्षसांचा राजा सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसतो.
प्रत्युवाच ततो रामो विभीषणमरिंदमः। अहो दीप्तमहातेजा रावणो राक्षसेश्वरः
तेव्हा शत्रूंचा संहार करणारा राम विभीषणाला म्हणाला, 'अहो! रावण, राक्षसांचा राजा, किती प्रखर आणि महान तेजाचा आहे.'