वमन्त्यः पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाशिरे। अन्तरिक्षात् पपातोल्का वायुश्च परुषं ववौ
भीषण कोल्हे ज्वाळा टाकत ओरडले; आकाशातून उल्का पडली आणि वारा जोरात वाहू लागला.
अन्योन्यमभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे। मेघाश्च खरनिर्घोषा रथस्योपरि रक्षसः
ग्रह एकमेकांवर चिडलेले होते आणि चमकत नव्हते; ढगांनी कडक गडगडाट करत राक्षसाच्या रथावर गर्दी केली.
ववर्षू रुधिरं चास्य सिषिचुश्च पुरःसरान्। केतुमूर्धनि गृध्रस्तु विलीनो दक्षिणामुखः
त्याच्यावर रक्ताचा पाऊस पडला आणि त्याचे मुख्य योद्धे भिजले; दक्षिणेकडे तोंड करून एक गिधाड त्याच्या रथाच्या ध्वजावर अदृश्य झाले.
नदन्नुभयतः पार्श्वं समग्रां श्रियमाहरत्। सारथेर्बहुशश्चास्य संग्राममवगाहतः
दोन्ही बाजूंनी ओरडत, त्याची सर्व शोभा हरवली; आणि सारथी, वारंवार युद्धात उतरूनही, हादरला.
प्रतोदो न्यपतद्धस्तात् सूतस्य हयसादिनः। निर्याणश्रीश्च या च स्याद् भास्वरा च सुदुर्लभा
घोड्यांचा सारथी असलेला सुताचा चाबूक हातातून खाली पडला; आणि प्रस्थानाची तेजस्वी, दुर्मिळ शोभा नाहीशी झाली.
सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः। प्रहस्तं तं हि निर्यान्तं प्रख्यातगुणपौरुषम्। युधि नानाप्रहरणा कपिसेनाभ्यवर्तत
क्षणात ती नाहीशी झाली आणि घोडे सरळ रस्त्यावर अडखळले; गुण आणि पराक्रमाने प्रसिद्ध असलेला प्रहस्त निघाला, तेव्हा विविध शस्त्रांनी सज्ज वानरसेना त्याच्याशी युद्धासाठी पुढे आली.
अथ घोषः सुतुमुलो हरीणां समजायत। वृक्षानारुजतां चैव गुर्वीर्वै गृह्णतां शिलाः
मग वानरांमध्ये प्रचंड गोंधळ उडाला, ते झाडं उपटू लागले आणि मोठमोठ्या दगडांना उचलू लागले.
नदतां राक्षसानां च वानराणां च गर्जताम्। उभे प्रमुदिते सैन्ये रक्षोगणवनौकसाम्
राक्षस गर्जना करू लागले आणि वानरही दणदणाट करू लागले; दोन्ही सैन्ये—राक्षसांचा आणि वानरांचा—आनंदित झाली.
वेगितानां समर्थानामन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम्। परस्परं चाह्वयतां निनादः श्रूयते महान्
वेगवान आणि सामर्थ्यवान, एकमेकांचा नाश करण्यास उत्सुक असलेल्या त्या वीरांचा मोठा गजर ऐकू येत होता, ते एकमेकांना आव्हान देत होते.
ततः प्रहस्तः कपिराजवाहिनी- मभिप्रतस्थे विजयाय दुर्मतिः। विवृद्धवेगां च विवेश तां चमूं यथा मुमूर्षुः शलभो विभावसुम्
मग दुष्टवृत्तीचा प्रहस्त विजयासाठी वानरराजाच्या सैन्यावर चालून गेला; वाढत्या वेगाने धावणाऱ्या त्या सैन्यात तो शलभ जसा ज्वालामध्ये जातो तसा, स्वतःच्या नाशासाठी शिरला.
thumb|अष्टपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः ॥६-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील अठ्ठावन्नावा सर्ग.
ततः प्रहस्तं निर्यान्तं दृष्ट्वा रणकृतोद्यमम्। उवाच सस्मितं रामो विभीषणमरिंदमः
मग युद्धासाठी सज्ज झालेला प्रहस्त निघताना पाहून, शत्रूंचा संहार करणारा राम हसत विभीषणाला म्हणाला.
क एष सुमहाकायो बलेन महता वृतः। आगच्छति महावेगः किंरूपबलपौरुषः
हा कोण आहे, ज्याचे शरीर इतके मोठे आहे, ज्याच्याभोवती मोठी सेना आहे, आणि जो प्रचंड वेगाने पुढे येतोय? त्याचे रूप, बळ आणि शौर्य कसे आहे?
आचक्ष्व मे महाबाहो वीर्यवन्तं निशाचरम्। राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः
हे महाबाहो, मला सांग, हा सामर्थ्यशाली निशाचर कोण आहे? राघवाचे हे शब्द ऐकून विभीषण उत्तर देतो—
एष सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो नाम राक्षसः। लङ्कायां राक्षसेन्द्रस्य त्रिभागबलसंवृतः। वीर्यवानस्त्रविच्छूरः सुप्रख्यातपराक्रमः
हा त्याचा सेनापती आहे, प्रहस्त नावाचा राक्षस. लंकेत राक्षसांचा राजा ज्याच्याकडे आहे, त्याच्या बळाचा तिसरा भाग याच्याकडे आहे. हा अत्यंत बलवान, शस्त्रविद्येत निपुण आणि पराक्रमाने प्रसिद्ध आहे.
ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम्। गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैरभिसंवृतम्
मग प्रहस्त, भयंकर आणि प्रचंड पराक्रमी, मोठ्या आवाजात गर्जत, मोठ्या शरीराचा आणि राक्षसांनी वेढलेला, बाहेर पडला.
ददर्श महती सेना वानराणां बलीयसाम्। अभिसंजातघोषाणां प्रहस्तमभिगर्जताम्
तेव्हा बलवान वानरांची मोठी सेना, ज्यांच्या गर्जना आसमंतात घुमत होत्या, प्रहस्ताला गर्जत पुढे येताना पाहिली.
खड्गशक्त्यृष्टिशूलाश्च बाणानि मुसलानि च। गदाश्च परिघाः प्रासा विविधाश्च परश्वधाः
राक्षसांकडे तलवारी, भाले, शूल, बाण, गदा, मुसळ, लोखंडी सळई, भिन्न प्रकारची कुऱ्हाडी आणि इतर अनेक शस्त्रे होती.
धनूंषि च विचित्राणि राक्षसानां जयैषिणाम्। प्रगृहीतान्यराजन्त वानरानभिधावताम्
विजयाची इच्छा असलेल्या राक्षसांनी रंगीबेरंगी धनुष्ये उचलली होती, ती चमकत होती, ते वानरांवर झेपावत होते.
जगृहुः पादपांश्चापि पुष्पितांस्तु गिरींस्तथा। शिलाश्च विपुला दीर्घा योद्धुकामाः प्लवंगमाः
युद्धाची इच्छा असलेल्या वानरांनी फुलांनी बहरलेली झाडे, डोंगर आणि मोठमोठ्या, लांब शिळा उचलल्या.
तेषामन्योन्यमासाद्य संग्रामः सुमहानभूत्। बहूनामश्मवृष्टिं च शरवर्षं च वर्षताम्
त्यांच्या एकमेकांना भिडताच, मोठा युद्ध सुरू झाला. अनेक जण दगडांचा आणि बाणांचा वर्षाव करू लागले.
बहवो राक्षसा युद्धे बहून् वानरपुङ्गवान्। वानरा राक्षसांश्चापि निजघ्नुर्बहवो बहून्
युद्धात अनेक राक्षसांनी अनेक वानरश्रेष्ठांना ठार केले आणि अनेक वानरांनीही अनेक राक्षसांचा नाश केला.
शूलैः प्रमथिताः केचित् केचित् तु परमायुधैः। परिघैराहताः केचित् केचिच्छिन्नाः परश्वधैः
काहींना शूलांनी चिरडले, काहींना मोठ्या शस्त्रांनी ठार केले; काहींना लोखंडी सळईने मारले, तर काहींना कुऱ्हाडीने तुकडे केले.
निरुच्छ्वासाः पुनः केचित् पतिता जगतीतले। विभिन्नहृदयाः केचिदिषुसंधानसाधिताः
काही श्वासही घेऊ न शकल्याने जमिनीवर पडले होते; काहींच्या छातीत बाण घुसल्याने हृदय फाटले होते.
केचिद् द्विधा कृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि। वानरा राक्षसैः शूरैः पार्श्वतश्च विदारिताः
काहींना तलवारीने दोन तुकडे केले गेले, ते तडफडत जमिनीवर पडले; शूर राक्षसांनी वानरांना दोन्ही बाजूंनी फाडले.
वानरैश्चापि संक्रुद्धै राक्षसौघाः समन्ततः। पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च सम्पिष्टा वसुधातले
आणि संतप्त वानरांनीही सर्व बाजूंनी राक्षसांच्या सैन्याला झाडे आणि डोंगरशिखरे फेकून जमिनीवर चिरडले.
वज्रस्पर्शतलैर्हस्तैर्मुष्टिभिश्च हता भृशम्। वमन् शोणितमास्येभ्यो विशीर्णदशनेक्षणाः
वज्रासारख्या हातांनी आणि मुठीने जबरदस्त मार खाल्ल्याने काहींच्या तोंडातून रक्त वाहू लागले, त्यांच्या दहा डोळ्यांचे तुकडे झाले.
आर्तस्वनं च स्वनतां सिंहनादं च नर्दताम्। बभूव तुमुलः शब्दो हरीणां रक्षसामपि
वानर आणि राक्षस यांच्या वेदनांनी आणि सिंहासारख्या गर्जनांनी मोठा गोंगाट झाला.
वानरा राक्षसाः क्रुद्धा वीरमार्गमनुव्रताः। विवृत्तवदनाः क्रूराश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत्
रागावलेले वानर आणि राक्षस, शौर्याच्या मार्गावर चालणारे, तोंड वळवून, क्रूरपणे, निर्भयपणे पराक्रमाचे कृत्य करू लागले.
नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः। एते प्रहस्तसचिवाः सर्वे जघ्नुर्वनौकसः
नरांतक, कुम्भहन, महानाद आणि हे सर्व प्रहस्ताचे मंत्री—यांनी वनात राहणाऱ्या वानरांना ठार केले.