धूम्राक्षस्य शिरोमध्ये गिरिशृङ्गमपातयत्। स विस्फारितसर्वाङ्गो गिरिशृङ्गेण ताडितः
हनुमानाने डोंगरशिखराने धूम्राक्षाच्या डोक्याच्या मध्यावर जबरदस्त प्रहार केला, त्यामुळे त्याचे संपूर्ण अंग फुगून गेले.
पपात सहसा भूमौ विकीर्ण इव पर्वतः। धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषा निशाचराः। त्रस्ताः प्रविविशुर्लङ्कां वध्यमानाः प्लवंगमैः
तो धूम्राक्ष डोंगर तुटल्यासारखा जमिनीवर कोसळला. धूम्राक्ष मारला गेल्याचे पाहून उरलेले राक्षस वानरांच्या भीतीने आणि मारहाणीने घाबरून लंकेत पळाले.
स तु पवनसुतो निहत्य शत्रून् क्षतजवहाः सरितश्च संविकीर्य। रिपुवधजनितश्रमो महात्मा मुदमगमत् कपिभिः सुपूज्यमानः
पवनपुत्राने शत्रूंचा संहार करून, रक्ताच्या धारा वाहवत, शत्रू मारण्यात आलेल्या श्रमाने थकूनही वानरांनी त्याचा मोठा सन्मान केला आणि तो अत्यंत आनंदी झाला.
thumb|त्रिपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः ॥६-
श्रीवाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील त्रिपंचाश सर्ग ऐका.
धूम्राक्षं निहतं श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः। क्रोधेन महताऽऽविष्टो निःश्वसन्नुरगो यथा
धूम्राक्ष मारला गेल्याचे ऐकून राक्षसांचा राजा रावण मोठ्या रागाने पेटून, सापासारखा जोरजोराने श्वास घेऊ लागला.
दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य क्रोधेन कलुषीकृतः। अब्रवीद् राक्षसं क्रूरं वज्रदंष्ट्रं महाबलम्
लांब आणि गरम श्वास घेत, रागाने मन गढूळ झालेल्या रावणाने क्रूर आणि बलाढ्य वज्रदंष्ट्र नावाच्या राक्षसाला बोलावले.
गच्छ त्वं वीर निर्याहि राक्षसैः परिवारितः। जहि दाशरथिं रामं सुग्रीवं वानरैः सह
तो म्हणाला, 'वीरा, राक्षसांच्या सैन्यासह निघ आणि दशरथपुत्र राम किंवा वानरांसह सुग्रीव यांना ठार कर.'
तथेत्युक्त्वा द्रुततरं मायावी राक्षसेश्वरः। निर्जगाम बलैः सार्धं बहुभिः परिवारितः
'ठीक आहे' असे म्हणून मायावी राक्षसांचा स्वामी अनेक सैन्य घेऊन वेगाने निघाला.
नागैरश्वैः खरैरुष्ट्रैः संयुक्तः सुसमाहितः। पताकाध्वजचित्रैश्च बहुभिः समलंकृतः
तो हत्ती, घोडे, उंट, गाढवे यांच्यासह पूर्ण तयारीने, अनेक पताका आणि ध्वजांनी सजवून निघाला.
ततो विचित्रकेयूरमुकुटेन विभूषितः। तनुत्रं स समावृत्य सधनुर्निर्ययौ द्रुतम्
विलक्षण केयूरे आणि मुकुट घालून, आपले शरीर झाकून, धनुष्य हातात घेऊन तो झपाट्याने बाहेर पडला.
पताकालंकृतं दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषितम्। रथं प्रदक्षिणं कृत्वा समारोहच्चमूपतिः
झगमगणाऱ्या सोन्याने मढवलेल्या आणि पताकांनी सजलेल्या आपल्या रथाभोवती प्रदक्षिणा घालून सेनापती त्यावर चढला.
ऋष्टिभिस्तोमरैश्चित्रैः श्लक्ष्णैश्च मुसलैरपि। भिन्दिपालैश्च चापैश्च शक्तिभिः पट्टिशैरपि
त्याच्यासोबत भाले, तोमर, सुंदर आणि गुळगुळीत मूसळ, भिंडिपाळ, धनुष्य, शक्ती, पट्टे अशी अनेक शस्त्रे होती.
खड्गैश्चक्रैर्गदाभिश्च निशितैश्च परश्वधैः। पदातयश्च निर्यान्ति विविधाः शस्त्रपाणयः
तलवारी, चक्र, गदा आणि धारदार कुऱ्हाडी घेऊन पायदळ सैनिक विविध शस्त्रे हातात धरून बाहेर पडले.
विचित्रवाससः सर्वे दीप्ता राक्षसपुङ्गवाः। गजा महोत्कटाः शूराश्चलन्त इव पर्वताः
सर्व राक्षसांचे पुढारी रंगीबेरंगी वस्त्रांत शोभून दिसत होते, आणि बलाढ्य, भयंकर हत्ती पर्वतासारखे हालचाल करीत होते.
ते युद्धकुशला रूढास्तोमराङ्कुशपाणिभिः। अन्ये लक्षणसंयुक्ताः शूरारूढा महाबलाः
युद्धात कुशल असलेले, हातात भाले आणि अंकुश घेऊन बसले होते; काही जण शुभ चिन्हांनी युक्त, पराक्रमी आणि बलवान होते.
तद् राक्षसबलं सर्वं विप्रस्थितमशोभत। प्रावृट्काले यथा मेघा नर्दमानाः सविद्युतः
ते सर्व राक्षसांचे सैन्य निघाले आणि ते गडगडणाऱ्या वीजेसह पावसाळ्यातील ढगांसारखे चमकत होते.
निःसृता दक्षिणद्वारादङ्गदो यत्र यूथपः। तेषां निष्क्रममाणानामशुभं समजायत
दक्षिण दरवाजातून, जिथे अङ्गद प्रमुख होता, ते बाहेर पडले; बाहेर पडताना त्यांना वाईट शकुन दिसला.
आकाशाद् विघनात् तीव्रा उल्काश्चाभ्यपतंस्तदा। वमन्तः पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाशिरे
त्या घनदाट आकाशातून तीव्र उल्का पडू लागल्या, जणू ज्वाळा ओकत होत्या, आणि भयंकर कोल्हे वाईट आवाज करत होते.
व्याहरन्त मृगा घोरा रक्षसां निधनं तदा। समापतन्तो योधास्तु प्रास्खलंस्तत्र दारुणम्
भयंकर जनावरांनी आवाज काढला, जणू राक्षसांचा विनाश सांगत होते; आणि योद्धे पुढे जात असताना ते घाबरून तिथे अडखळले.
एतानौत्पातिकान् दृष्ट्वा वज्रदंष्ट्रो महाबलः। धैर्यमालम्ब्य तेजस्वी निर्जगाम रणोत्सुकः
हे सर्व अपशकुन पाहून, बलवान वज्रदंष्ट्राने धैर्य धरले आणि युद्धासाठी उत्सुक होऊन बाहेर पडला.
तांस्तु विद्रवतो दृष्ट्वा वानरा जितकाशिनः। प्रणेदुः सुमहानादान् दिशः शब्देन पूरयन्
राक्षस पळताना पाहून, विजयशाली वानरांनी मोठ्या आवाजात गर्जना केली आणि सर्व दिशांना तो आवाज भरून गेला.
ततः प्रवृत्तं तुमुलं हरीणां राक्षसैः सह। घोराणां भीमरूपाणामन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम्
मग वानर आणि राक्षस यांच्यात भयंकर आणि भीतीदायक रूप असलेल्या, एकमेकांचा संहार करू इच्छिणाऱ्या, घनघोर युद्धाला सुरुवात झाली.
निष्पतन्तो महोत्साहा भिन्नदेहशिरोधराः। रुधिरोक्षितसर्वाङ्गा न्यपतन् धरणीतले
मोठ्या उत्साहाने धावत, ज्यांची शरीरे, डोकी आणि माने तुटल्या होत्या, आणि सर्व अंग रक्ताने माखले होते, ते जमिनीवर कोसळले.
केचिदन्योन्यमासाद्य शूराः परिघबाहवः। चिक्षिपुर्विविधान् शस्त्रान् समरेष्वनिवर्तिनः
काही शूरवीर समोरासमोर आले आणि लोखंडी गज हातात घेऊन, युद्धात मागे न हटता, विविध शस्त्रे फेकू लागले.
द्रुमाणां च शिलानां च शस्त्राणां चापि निःस्वनः। श्रूयते सुमहांस्तत्र घोरो हृदयभेदनः
तिथे झाडे, दगड आणि शस्त्रांचा प्रचंड, भयंकर आणि काळजाचा ठाव घेणारा आवाज ऐकू येत होता.
रथनेमिस्वनस्तत्र धनुषश्चापि घोरवत्। शङ्खभेरीमृदङ्गानां बभूव तुमुलः स्वनः
तिथे रथाच्या चाकांचा, धनुष्यांचा भीषण आवाज, आणि शंख, भेरी, मृदंग यांचा गोंगाट उठला.
केचिदस्त्राणि संत्यज्य बाहुयुद्धमकुर्वत
काहींनी आपली शस्त्रे टाकून दिली आणि हातानेच झुंजू लागले.
तलैश्च चरणैश्चापि मुष्टिभिश्च द्रुमैरपि। जानुभिश्च हताः केचिद् भग्नदेहाश्च राक्षसाः। शिलाभिश्चूर्णिताः केचिद् वानरैर्युद्धदुर्मदैः
काही राक्षसांना तळहात, पाय, मुठ, झाडे आणि गुडघ्यांनी मारले गेले; काहींची शरीरे तुटली, आणि युद्धात वेडावाकडा झालेल्या वानरांनी दगडांनी त्यांना चिरडले.
वज्रदंष्ट्रो भृशं बाणै रणे वित्रासयन् हरीन्। चचार लोकसंहारे पाशहस्त इवान्तकः
वज्रदंष्ट्राने युद्धात आपल्या बाणांनी वानरांना घाबरवले आणि तो जणू काळाच्या शेवटी फास घेऊन फिरणाऱ्या मृत्यूसारखा वावरू लागला.
बलवन्तोऽस्त्रविदुषो नानाप्रहरणा रणे। जघ्नुर्वानरसैन्यानि राक्षसाः क्रोधर्मूच्छिताः
बलवान, शस्त्रविद्या जाणणारे, विविध अस्त्रे असलेले राक्षस प्रचंड रागाने वानरांच्या सैन्यावर तुटून पडले.