अन्ये तु परमक्रुद्धा राक्षसा भीमविक्रमाः। तलैरेवाभिधावन्ति वज्रस्पर्शसमैर्हरीन्
पण काही अत्यंत संतप्त आणि प्रचंड बळ असलेले राक्षस फक्त त्यांच्या हातांनी, वज्रासारख्या कठीण तळव्यांनी वानरांवर तुटून पडले.
वानरैः पातयन्तस्ते वेगिता वेगवत्तरैः। मुष्टिभिश्चरणैर्दन्तैः पादपैश्चावपोथिताः
ते राक्षस जरी वेगवान असले तरी त्याहून वेगवान वानरांनी त्यांना मुठी, पाय, दात आणि झाडांनी जबरदस्त मार दिला.
सैन्यं तु विद्रुतं दृष्ट्वा धूम्राक्षो राक्षसर्षभः। रोषेण कदनं चक्रे वानराणां युयुत्सताम्
आपले सैन्य पळताना पाहून राक्षसांत श्रेष्ठ धूम्राक्ष संतापून लढायाला उत्सुक असलेल्या वानरांचा संहार करू लागला.
प्रासैः प्रमथिताः केचिद् वानराः शोणितस्रवाः। मुद्गरैराहताः केचित् पतिता धरणीतले
काही वानर भाले घुसवून रक्ताने न्हालेल्या अवस्थेत पडले, तर काही गदा लागून जमिनीवर कोसळले.
परिघैर्मथिताः केचिद् भिन्दिपालैश्च दारिताः। पट्टिशैर्मथिताः केचिद् विह्वलन्तो गतासवः
काहींना लोखंडी गजांनी ठेचले, काहींना गोफणांच्या दगडांनी फाडले, तर काहींना भाले घुसवून ते जीव गमावून डगमगत पडले.
केचिद् विनिहता भूमौ रुधिरार्द्रा वनौकसः। केचिद् विद्राविता नष्टाः संक्रुद्धै राक्षसैर्युधि
काही वनवासी रक्ताने ओले होऊन जमिनीवर पडले, तर काही रागावलेल्या राक्षसांनी युद्धात पिटाळून लावल्यामुळे हरवले.
विभिन्नहृदयाः केचिदेकपार्श्वेन शायिताः। विदारितास्त्रिशूलैश्च केचिदान्त्रैर्विनिःसृताः
काहींची हृदये फाटून ते एका बाजूला पडले होते, तर काहींना त्रिशूळाने विदीर्ण करून त्यांच्या आतडी बाहेर आली होती.
तत् सुभीमं महद्युद्धं हरिराक्षससंकुलम्। प्रबभौ शस्त्रबहुलं शिलापादपसंकुलम्
ते मोठे आणि भीषण युद्ध वानर आणि राक्षसांनी भरलेले होते, शस्त्र, दगड आणि झाडांनी गच्च भरलेले ते युद्ध तेजाने उजळून निघाले.
धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरं हिक्कातालसमन्वितम्। मन्दस्तनितगीतं तद् युद्धगान्धर्वमाबभौ
धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा आवाज, तिहेरी ढोलांचा गोड ताल, हिक्का आणि मंद गडगडाट यामुळे ते युद्ध जणू काही गंधर्वांच्या गाण्याप्रमाणे वाटत होते.
धूम्राक्षस्तु धनुष्पाणिर्वानरान् रणमूर्धनि। हसन् विद्रावयामास दिशस्ताञ्छरवृष्टिभिः
धूम्राक्ष धनुष्य हातात घेऊन हसत हसत रणभूमीत सर्व दिशांना बाणांचा वर्षाव करून वानरांना पिटाळू लागला.
धूम्राक्षेणार्दितं सैन्यं व्यथितं प्रेक्ष्य मारुतिः। अभ्यवर्तत संक्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलाम्
धूम्राक्षाने सैन्याला त्रस्त केलेले पाहून मारुती संतापून मोठी शिला उचलून पुढे धावला.
क्रोधाद् द्विगुणताम्राक्षः पितुस्तुल्यपराक्रमः। शिलां तां पातयामास धूम्राक्षस्य रथं प्रति
दुप्पट रागाने त्याचे डोळे लाल झाले, वडिलांसारखे पराक्रमी होऊन त्याने ती शिला धूम्राक्षाच्या रथावर फेकली.
आपतन्तीं शिलां दृष्ट्वा गदामुद्यम्य सम्भ्रमात्। रथादाप्लुत्य वेगेन वसुधायां व्यतिष्ठत
ती शिला वेगाने येताना पाहून धूम्राक्ष घाबरून गदा उचलून झटकन रथातून उडी मारून जमिनीवर उभा राहिला.
सा प्रमथ्य रथं तस्य निपपात शिला भुवि। सचक्रकूबरं साश्वं सध्वजं सशरासनम्
ती शिला त्याचा रथ फोडून जमिनीवर पडली, त्याचे चाक, जुवा, घोडे, ध्वज आणि धनुष्य सगळे नष्ट झाले.
स भङ्क्त्वा तु रथं तस्य हनूमान् मारुतात्मजः। रक्षसां कदनं चक्रे सस्कन्धविटपैर्द्रुमैः
रथ फोडल्यानंतर वायुपुत्र हनुमानाने झाडे, फांद्या आणि बुंध्यांनी राक्षसांचा संहार सुरू केला.
विभिन्नशिरसो भूत्वा राक्षसा रुधिरोक्षिताः। द्रुमैः प्रमथिताश्चान्ये निपेतुर्धरणीतले
काही राक्षसांची मस्तके फाटून, रक्ताने माखलेली त्यांची शरीरे झाडांनी ठेचून जमिनीवर पडली.
विद्राव्य राक्षसं सैन्यं हनूमान् मारुतात्मजः। गिरेः शिखरमादाय धूम्राक्षमभिदुद्रुवे
हनुमान, वायूचा पुत्र, राक्षसांची सेना पांगवून, एका डोंगराचे शिखर उचलून धूम्राक्षावर तुटून पडला.
तमापतन्तं धूम्राक्षो गदामुद्यम्य वीर्यवान्। विनर्दमानः सहसा हनूमन्तमभिद्रवत्
हनुमान त्याच्यावर धावत येताना पाहून, बलवान आणि गर्जना करणारा धूम्राक्ष गदा उंचावून हनुमानावर तुटून गेला.
तस्य क्रुद्धस्य रोषेण गदां तां बहुकण्टकाम्। पातयामास धूम्राक्षो मस्तकेऽथ हनूमतः
रागाने धूम्राक्षाने काटेरी गदा उचलून ती थेट हनुमानाच्या डोक्यावर फेकली.
ताडितः स तया तत्र गदया भीमवेगया। स कपिर्मारुतबलस्तं प्रहारमचिन्तयन्
ती भीषण आणि वेगवान गदा लागली तरी वायूप्रमाणे बळ असलेल्या त्या वानराने तो प्रहार काहीच न मानला.
धूम्राक्षस्य शिरोमध्ये गिरिशृङ्गमपातयत्। स विस्फारितसर्वाङ्गो गिरिशृङ्गेण ताडितः
हनुमानाने डोंगरशिखराने धूम्राक्षाच्या डोक्याच्या मध्यावर जबरदस्त प्रहार केला, त्यामुळे त्याचे संपूर्ण अंग फुगून गेले.
पपात सहसा भूमौ विकीर्ण इव पर्वतः। धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषा निशाचराः। त्रस्ताः प्रविविशुर्लङ्कां वध्यमानाः प्लवंगमैः
तो धूम्राक्ष डोंगर तुटल्यासारखा जमिनीवर कोसळला. धूम्राक्ष मारला गेल्याचे पाहून उरलेले राक्षस वानरांच्या भीतीने आणि मारहाणीने घाबरून लंकेत पळाले.
स तु पवनसुतो निहत्य शत्रून् क्षतजवहाः सरितश्च संविकीर्य। रिपुवधजनितश्रमो महात्मा मुदमगमत् कपिभिः सुपूज्यमानः
पवनपुत्राने शत्रूंचा संहार करून, रक्ताच्या धारा वाहवत, शत्रू मारण्यात आलेल्या श्रमाने थकूनही वानरांनी त्याचा मोठा सन्मान केला आणि तो अत्यंत आनंदी झाला.
thumb|त्रिपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः ॥६-
श्रीवाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील त्रिपंचाश सर्ग ऐका.
धूम्राक्षं निहतं श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः। क्रोधेन महताऽऽविष्टो निःश्वसन्नुरगो यथा
धूम्राक्ष मारला गेल्याचे ऐकून राक्षसांचा राजा रावण मोठ्या रागाने पेटून, सापासारखा जोरजोराने श्वास घेऊ लागला.
दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य क्रोधेन कलुषीकृतः। अब्रवीद् राक्षसं क्रूरं वज्रदंष्ट्रं महाबलम्
लांब आणि गरम श्वास घेत, रागाने मन गढूळ झालेल्या रावणाने क्रूर आणि बलाढ्य वज्रदंष्ट्र नावाच्या राक्षसाला बोलावले.
गच्छ त्वं वीर निर्याहि राक्षसैः परिवारितः। जहि दाशरथिं रामं सुग्रीवं वानरैः सह
तो म्हणाला, 'वीरा, राक्षसांच्या सैन्यासह निघ आणि दशरथपुत्र राम किंवा वानरांसह सुग्रीव यांना ठार कर.'
तथेत्युक्त्वा द्रुततरं मायावी राक्षसेश्वरः। निर्जगाम बलैः सार्धं बहुभिः परिवारितः
'ठीक आहे' असे म्हणून मायावी राक्षसांचा स्वामी अनेक सैन्य घेऊन वेगाने निघाला.
नागैरश्वैः खरैरुष्ट्रैः संयुक्तः सुसमाहितः। पताकाध्वजचित्रैश्च बहुभिः समलंकृतः
तो हत्ती, घोडे, उंट, गाढवे यांच्यासह पूर्ण तयारीने, अनेक पताका आणि ध्वजांनी सजवून निघाला.
ततो विचित्रकेयूरमुकुटेन विभूषितः। तनुत्रं स समावृत्य सधनुर्निर्ययौ द्रुतम्
विलक्षण केयूरे आणि मुकुट घालून, आपले शरीर झाकून, धनुष्य हातात घेऊन तो झपाट्याने बाहेर पडला.