विस्वरं चोत्सृजन्नादान् धूम्राक्षस्य निपातितः। ववर्ष रुधिरं देवः संचचाल च मेदिनी
भयंकर किंकाळ्या सोडत, ते धूम्राक्षावर कोसळले; आकाशातून रक्ताचा पाऊस पडू लागला आणि पृथ्वी हलली.
प्रतिलोमं ववौ वायुर्निर्घातसमनिःस्वनः। तिमिरौघावृतास्तत्र दिशश्च न चकाशिरे
वाऱ्याने उलट दिशेने जोरात आणि गडगडाटासारखा आवाज करत सुटला; सर्व दिशांना दाट अंधार पसरला आणि काहीच दिसेना.
स तूत्पातांस्ततो दृष्ट्वा राक्षसानां भयावहान्। प्रादुर्भूतान् सुघोरांश्च धूम्राक्षो व्यथितोऽभवत्। मुमुहू राक्षसाः सर्वे धूम्राक्षस्य पुरःसराः
हे भयंकर आणि भीतीदायक अपशकुन राक्षसांसाठी संकटाचे चिन्ह आहेत असे पाहून धूम्राक्ष घाबरला; धूम्राक्षाच्या पुढे असलेले सर्व राक्षसही गोंधळले.
ततः सुभीमो बहुभिर्निशाचरै- र्वृतोऽभिनिष्क्रम्य रणोत्सुको बली। ददर्श तां राघवबाहुपालितां महौघकल्पां बहु वानरीं चमूम्
मग तो अतिशय भीषण आणि बलवान निशाचर, अनेक राक्षसांनी वेढलेला आणि युद्धासाठी उत्सुक, बाहेर पडला आणि राघवाच्या हातांनी राखली गेलेली, महापुरासारखी मोठी वानरांची सेना त्याने पाहिली.
thumb|द्विपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या युद्धकांडातील बावन्नावा सर्ग ऐका.
धूम्राक्षं प्रेक्ष्य निर्यान्तं राक्षसं भीमविक्रमम्। विनेदुर्वानराः सर्वे प्रहृष्टा युद्धकाङ्क्षिणः
धूम्राक्ष नावाचा भीषण पराक्रमी राक्षस समोर येताना पाहून, सर्व वानर आनंदित आणि युद्धासाठी उत्सुक होऊन मोठ्याने गर्जले.
तेषां सुतुमुलं युद्धं संजज्ञे कपिरक्षसाम्। अन्योन्यं पादपैर्घोरैर्निघ्नतां शूलमुद्गरैः
वानर आणि राक्षस यांच्यात प्रचंड गोंधळाचा युद्ध सुरू झाले; ते एकमेकांवर भयंकर झाडे, भाले आणि गदा फेकू लागले.
राक्षसैर्वानरा घोरा विनिकृत्ताः समन्ततः। वानरै राक्षसाश्चापि द्रुमैर्भूमिसमीकृताः
भयंकर राक्षसांनी सर्व बाजूंनी वानरांना कापले, तर वानरांनी झाडांनी राक्षसांना जमिनीवर पाडले.
राक्षसास्त्वभिसंक्रुद्धा वानरान् निशितैः शरैः। विव्यधुर्घोरसंकाशैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः
रागाने पेटलेल्या राक्षसांनी वानरांवर तीक्ष्ण, सरळ आणि बगळ्याच्या पिसांनी मढवलेले भयंकर बाण सोडले.
ते गदाभिश्च भीमाभिः पट्टिशैः कूटमुद्गरैः। घोरैश्च परिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापि संश्रितैः
त्यांनी भयंकर गदा, पट्टे, काटेरी गदा, भीषण लोखंडी दांडके आणि विविध सजवलेली त्रिशूळ यांचाही वापर केला.
विदार्यमाणा रक्षोभिर्वानरास्ते महाबलाः। अमर्षजनितोद्धर्षाश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत्
राक्षसांनी फाडले तरी ते बलवान वानर रागाने धाडसी झाले आणि निर्भयपणे पराक्रम करू लागले.
शरनिर्भिन्नगात्रास्ते शूलनिर्भिन्नदेहिनः। जगृहुस्ते द्रुमांस्तत्र शिलाश्च हरियूथपाः
बाणांनी शरीर छिन्नविछिन्न झालेले, भाल्यांनी अवयव फाडलेले वानर प्रमुख तिथे झाडे आणि दगड उचलू लागले.
ते भीमवेगा हरयो नर्दमानास्ततस्ततः। ममन्थू राक्षसान् वीरान् नामानि च बभाषिरे
भयंकर वेगाने पुन्हा पुन्हा गर्जना करणारे ते वानर, राक्षसांना चिरडू लागले आणि त्यांची नावे मोठ्याने बोलू लागले.
तद् बभूवाद्भुतं घोरं युद्धं वानररक्षसाम्। शिलाभिर्विविधाभिश्च बहुशाखैश्च पादपैः
मग वानर आणि राक्षस यांच्यात अनेक दगड आणि असंख्य फांद्या असलेल्या झाडांनी एक अद्भुत आणि भीषण युद्ध झाले.
राक्षसा मथिताः केचिद् वानरैर्जितकाशिभिः। प्रवेमू रुधिरं केचिन्मुखै रुधिरभोजनाः
काही राक्षस वानरांनी चिरडल्यामुळे तोंडातून रक्त ओकू लागले; तर काही, रक्त पिणारे, तोंडातून रक्त सांडू लागले.
पार्श्वेषु दारिताः केचित् केचिद् राशीकृता द्रुमैः। शिलाभिश्चूर्णिताः केचित् केचिद् दन्तैर्विदारिताः
काहींची बाजू फाडली गेली, काही झाडांच्या ढिगाऱ्याखाली गाडले गेले, काही दगडांनी चुरडले गेले, आणि काही दातांनी फाडले गेले.
ध्वजैर्विमथितैर्भग्नैः खड्गैश्च विनिपातितैः। रथैर्विध्वंसितैः केचिद् व्यथिता रजनीचराः
फाटलेल्या आणि तुटलेल्या ध्वजांनी, पडलेल्या तलवारींनी आणि उध्वस्त रथांनी काही निशाचर त्रस्त झाले.
गजेन्द्रैः पर्वताकारैः पर्वताग्रैर्वनौकसाम्। मथितैर्वाजिभिः कीर्णं सारोहैर्वसुधातलम्
पर्वतासारखे मोठे हत्ती, वानरांनी फेकलेली पर्वतशिखरे आणि तुडवलेले घोडे यामुळे पृथ्वी सर्वत्र भरून गेली होती.
वानरैर्भीमविक्रान्तैराप्लुत्योत्प्लुत्य वेगितैः। राक्षसाः करजैस्तीक्ष्णैर्मुखेषु विनिदारिताः
भीषण शौर्य असलेल्या वानरांनी वेगाने उड्या मारत राक्षसांना त्यांच्या तिखट नखांनी तोंडात फाडून टाकले.
विषण्णवदना भूयो विप्रकीर्णशिरोरुहाः। मूढाः शोणितगन्धेन निपेतुर्धरणीतले
त्यांचे चेहरे उतरलेले, केस विस्कटलेले, रक्ताच्या वासाने गोंधळलेले असे राक्षस पुन्हा पुन्हा जमिनीवर कोसळले.
अन्ये तु परमक्रुद्धा राक्षसा भीमविक्रमाः। तलैरेवाभिधावन्ति वज्रस्पर्शसमैर्हरीन्
पण काही अत्यंत संतप्त आणि प्रचंड बळ असलेले राक्षस फक्त त्यांच्या हातांनी, वज्रासारख्या कठीण तळव्यांनी वानरांवर तुटून पडले.
वानरैः पातयन्तस्ते वेगिता वेगवत्तरैः। मुष्टिभिश्चरणैर्दन्तैः पादपैश्चावपोथिताः
ते राक्षस जरी वेगवान असले तरी त्याहून वेगवान वानरांनी त्यांना मुठी, पाय, दात आणि झाडांनी जबरदस्त मार दिला.
सैन्यं तु विद्रुतं दृष्ट्वा धूम्राक्षो राक्षसर्षभः। रोषेण कदनं चक्रे वानराणां युयुत्सताम्
आपले सैन्य पळताना पाहून राक्षसांत श्रेष्ठ धूम्राक्ष संतापून लढायाला उत्सुक असलेल्या वानरांचा संहार करू लागला.
प्रासैः प्रमथिताः केचिद् वानराः शोणितस्रवाः। मुद्गरैराहताः केचित् पतिता धरणीतले
काही वानर भाले घुसवून रक्ताने न्हालेल्या अवस्थेत पडले, तर काही गदा लागून जमिनीवर कोसळले.
परिघैर्मथिताः केचिद् भिन्दिपालैश्च दारिताः। पट्टिशैर्मथिताः केचिद् विह्वलन्तो गतासवः
काहींना लोखंडी गजांनी ठेचले, काहींना गोफणांच्या दगडांनी फाडले, तर काहींना भाले घुसवून ते जीव गमावून डगमगत पडले.
केचिद् विनिहता भूमौ रुधिरार्द्रा वनौकसः। केचिद् विद्राविता नष्टाः संक्रुद्धै राक्षसैर्युधि
काही वनवासी रक्ताने ओले होऊन जमिनीवर पडले, तर काही रागावलेल्या राक्षसांनी युद्धात पिटाळून लावल्यामुळे हरवले.
विभिन्नहृदयाः केचिदेकपार्श्वेन शायिताः। विदारितास्त्रिशूलैश्च केचिदान्त्रैर्विनिःसृताः
काहींची हृदये फाटून ते एका बाजूला पडले होते, तर काहींना त्रिशूळाने विदीर्ण करून त्यांच्या आतडी बाहेर आली होती.
तत् सुभीमं महद्युद्धं हरिराक्षससंकुलम्। प्रबभौ शस्त्रबहुलं शिलापादपसंकुलम्
ते मोठे आणि भीषण युद्ध वानर आणि राक्षसांनी भरलेले होते, शस्त्र, दगड आणि झाडांनी गच्च भरलेले ते युद्ध तेजाने उजळून निघाले.
धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरं हिक्कातालसमन्वितम्। मन्दस्तनितगीतं तद् युद्धगान्धर्वमाबभौ
धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा आवाज, तिहेरी ढोलांचा गोड ताल, हिक्का आणि मंद गडगडाट यामुळे ते युद्ध जणू काही गंधर्वांच्या गाण्याप्रमाणे वाटत होते.
धूम्राक्षस्तु धनुष्पाणिर्वानरान् रणमूर्धनि। हसन् विद्रावयामास दिशस्ताञ्छरवृष्टिभिः
धूम्राक्ष धनुष्य हातात घेऊन हसत हसत रणभूमीत सर्व दिशांना बाणांचा वर्षाव करून वानरांना पिटाळू लागला.