ते बद्धघण्टा बलिनो घोररूपा निशाचराः। विनद्यमानाः संहृष्टा धूम्राक्षं पर्यवारयन्
बळकट, भयंकर रूपाचे आणि घंटा बांधलेले ते निशाचर, आनंदाने गर्जना करत धूम्राक्षाभोवती जमले.
विविधायुधहस्ताश्च शूलमुद्गरपाणयः। गदाभिः पट्टिशैर्दण्डैरायसैर्मुसलैरपि
त्यांच्या हातात वेगवेगळी शस्त्रे होती—भाले, गदा, मोठे दांडके, लोखंडी सळई आणि मुसळ.
परिघैर्भिन्दिपालैश्च भल्लैः पाशैः परश्वधैः। निर्ययू राक्षसा घोरा नर्दन्तो जलदा यथा
लोखंडी गज, भाले, बाण, दोर, कुऱ्हाडी अशा शस्त्रांनी सज्ज होऊन, ते भयंकर राक्षस मेघांप्रमाणे गर्जना करत बाहेर पडले.
रथैः कवचिनस्त्वन्ये ध्वजैश्च समलंकृतैः। सुवर्णजालविहितैः खरैश्च विविधाननैः
काहीजण कवच घालून, झेंड्यांनी आणि सोन्याच्या जाळ्यांनी सजवलेल्या रथांमध्ये, तर काही वेगवेगळ्या मुख असलेल्या खारांवर बसले होते.
हयैः परमशीघ्रैश्च गजैश्चैव मदोत्कटैः। निर्ययुर्नैर्ऋतव्याघ्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः
अत्यंत वेगवान घोडे आणि मदाने भरलेले हत्ती यांवर बसून, ते निशाचर वाघ वाघांसारखे भयंकर आणि अप्राप्य वाटत होते.
वृकसिंहमुखैर्युक्तं खरैः कनकभूषितैः। आरुरोह रथं दिव्यं धूम्राक्षः खरनिःस्वनः
लांडगा आणि सिंह यांच्या मुखांनी युक्त, सोन्याने सजवलेल्या खारांना जोडलेला दिव्य रथ धूम्राक्षाने आरोहित केला आणि खारांचा आवाज घुमत होता.
स निर्यातो महावीर्यो धूम्राक्षो राक्षसैर्वृतः। हसन् वै पश्चिमद्वाराद्धनूमान् यत्र तिष्ठति
तो पराक्रमी धूम्राक्ष, राक्षसांनी वेढलेला, हसत हसत पश्चिम दरवाजातून निघाला, जिथे हनुमान उभा होता.
रथप्रवरमास्थाय खरयुक्तं खरस्वनम्। प्रयान्तं तु महाघोरं राक्षसं भीमदर्शनम्
खारांनी जोडलेल्या आणि त्यांच्या आवाजाने घुमणाऱ्या आपल्या उत्तम रथावर बसून, तो अत्यंत भयंकर आणि भीतीदायक राक्षस पुढे निघाला.
अन्तरिक्षगताः क्रूराः शकुनाः प्रत्यषेधयन्। रथशीर्षे महाभीमो गृध्रश्च निपपात ह
आकाशात उडणारे क्रूर पक्षी त्याच्या मार्गात अडथळा आणू लागले आणि एक मोठा, भयंकर गिधाड त्याच्या रथाच्या डोक्यावर पडला.
ध्वजाग्रे ग्रथिताश्चैव निपेतुः कुणपाशनाः। रुधिरार्द्रो महान् श्वेतः कबन्धः पतितो भुवि
त्याच्या झेंड्याच्या टोकावर मांसाचे तुकडे आणि दगड बांधून पडले; रक्ताने ओथंबलेला एक मोठा, पांढरा, डोके नसलेला धड जमिनीवर कोसळला.
विस्वरं चोत्सृजन्नादान् धूम्राक्षस्य निपातितः। ववर्ष रुधिरं देवः संचचाल च मेदिनी
भयंकर किंकाळ्या सोडत, ते धूम्राक्षावर कोसळले; आकाशातून रक्ताचा पाऊस पडू लागला आणि पृथ्वी हलली.
प्रतिलोमं ववौ वायुर्निर्घातसमनिःस्वनः। तिमिरौघावृतास्तत्र दिशश्च न चकाशिरे
वाऱ्याने उलट दिशेने जोरात आणि गडगडाटासारखा आवाज करत सुटला; सर्व दिशांना दाट अंधार पसरला आणि काहीच दिसेना.
स तूत्पातांस्ततो दृष्ट्वा राक्षसानां भयावहान्। प्रादुर्भूतान् सुघोरांश्च धूम्राक्षो व्यथितोऽभवत्। मुमुहू राक्षसाः सर्वे धूम्राक्षस्य पुरःसराः
हे भयंकर आणि भीतीदायक अपशकुन राक्षसांसाठी संकटाचे चिन्ह आहेत असे पाहून धूम्राक्ष घाबरला; धूम्राक्षाच्या पुढे असलेले सर्व राक्षसही गोंधळले.
ततः सुभीमो बहुभिर्निशाचरै- र्वृतोऽभिनिष्क्रम्य रणोत्सुको बली। ददर्श तां राघवबाहुपालितां महौघकल्पां बहु वानरीं चमूम्
मग तो अतिशय भीषण आणि बलवान निशाचर, अनेक राक्षसांनी वेढलेला आणि युद्धासाठी उत्सुक, बाहेर पडला आणि राघवाच्या हातांनी राखली गेलेली, महापुरासारखी मोठी वानरांची सेना त्याने पाहिली.
thumb|द्विपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या युद्धकांडातील बावन्नावा सर्ग ऐका.
धूम्राक्षं प्रेक्ष्य निर्यान्तं राक्षसं भीमविक्रमम्। विनेदुर्वानराः सर्वे प्रहृष्टा युद्धकाङ्क्षिणः
धूम्राक्ष नावाचा भीषण पराक्रमी राक्षस समोर येताना पाहून, सर्व वानर आनंदित आणि युद्धासाठी उत्सुक होऊन मोठ्याने गर्जले.
तेषां सुतुमुलं युद्धं संजज्ञे कपिरक्षसाम्। अन्योन्यं पादपैर्घोरैर्निघ्नतां शूलमुद्गरैः
वानर आणि राक्षस यांच्यात प्रचंड गोंधळाचा युद्ध सुरू झाले; ते एकमेकांवर भयंकर झाडे, भाले आणि गदा फेकू लागले.
राक्षसैर्वानरा घोरा विनिकृत्ताः समन्ततः। वानरै राक्षसाश्चापि द्रुमैर्भूमिसमीकृताः
भयंकर राक्षसांनी सर्व बाजूंनी वानरांना कापले, तर वानरांनी झाडांनी राक्षसांना जमिनीवर पाडले.
राक्षसास्त्वभिसंक्रुद्धा वानरान् निशितैः शरैः। विव्यधुर्घोरसंकाशैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः
रागाने पेटलेल्या राक्षसांनी वानरांवर तीक्ष्ण, सरळ आणि बगळ्याच्या पिसांनी मढवलेले भयंकर बाण सोडले.
ते गदाभिश्च भीमाभिः पट्टिशैः कूटमुद्गरैः। घोरैश्च परिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापि संश्रितैः
त्यांनी भयंकर गदा, पट्टे, काटेरी गदा, भीषण लोखंडी दांडके आणि विविध सजवलेली त्रिशूळ यांचाही वापर केला.
विदार्यमाणा रक्षोभिर्वानरास्ते महाबलाः। अमर्षजनितोद्धर्षाश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत्
राक्षसांनी फाडले तरी ते बलवान वानर रागाने धाडसी झाले आणि निर्भयपणे पराक्रम करू लागले.
शरनिर्भिन्नगात्रास्ते शूलनिर्भिन्नदेहिनः। जगृहुस्ते द्रुमांस्तत्र शिलाश्च हरियूथपाः
बाणांनी शरीर छिन्नविछिन्न झालेले, भाल्यांनी अवयव फाडलेले वानर प्रमुख तिथे झाडे आणि दगड उचलू लागले.
ते भीमवेगा हरयो नर्दमानास्ततस्ततः। ममन्थू राक्षसान् वीरान् नामानि च बभाषिरे
भयंकर वेगाने पुन्हा पुन्हा गर्जना करणारे ते वानर, राक्षसांना चिरडू लागले आणि त्यांची नावे मोठ्याने बोलू लागले.
तद् बभूवाद्भुतं घोरं युद्धं वानररक्षसाम्। शिलाभिर्विविधाभिश्च बहुशाखैश्च पादपैः
मग वानर आणि राक्षस यांच्यात अनेक दगड आणि असंख्य फांद्या असलेल्या झाडांनी एक अद्भुत आणि भीषण युद्ध झाले.
राक्षसा मथिताः केचिद् वानरैर्जितकाशिभिः। प्रवेमू रुधिरं केचिन्मुखै रुधिरभोजनाः
काही राक्षस वानरांनी चिरडल्यामुळे तोंडातून रक्त ओकू लागले; तर काही, रक्त पिणारे, तोंडातून रक्त सांडू लागले.
पार्श्वेषु दारिताः केचित् केचिद् राशीकृता द्रुमैः। शिलाभिश्चूर्णिताः केचित् केचिद् दन्तैर्विदारिताः
काहींची बाजू फाडली गेली, काही झाडांच्या ढिगाऱ्याखाली गाडले गेले, काही दगडांनी चुरडले गेले, आणि काही दातांनी फाडले गेले.
ध्वजैर्विमथितैर्भग्नैः खड्गैश्च विनिपातितैः। रथैर्विध्वंसितैः केचिद् व्यथिता रजनीचराः
फाटलेल्या आणि तुटलेल्या ध्वजांनी, पडलेल्या तलवारींनी आणि उध्वस्त रथांनी काही निशाचर त्रस्त झाले.
गजेन्द्रैः पर्वताकारैः पर्वताग्रैर्वनौकसाम्। मथितैर्वाजिभिः कीर्णं सारोहैर्वसुधातलम्
पर्वतासारखे मोठे हत्ती, वानरांनी फेकलेली पर्वतशिखरे आणि तुडवलेले घोडे यामुळे पृथ्वी सर्वत्र भरून गेली होती.
वानरैर्भीमविक्रान्तैराप्लुत्योत्प्लुत्य वेगितैः। राक्षसाः करजैस्तीक्ष्णैर्मुखेषु विनिदारिताः
भीषण शौर्य असलेल्या वानरांनी वेगाने उड्या मारत राक्षसांना त्यांच्या तिखट नखांनी तोंडात फाडून टाकले.
विषण्णवदना भूयो विप्रकीर्णशिरोरुहाः। मूढाः शोणितगन्धेन निपेतुर्धरणीतले
त्यांचे चेहरे उतरलेले, केस विस्कटलेले, रक्ताच्या वासाने गोंधळलेले असे राक्षस पुन्हा पुन्हा जमिनीवर कोसळले.