ययोर्वीर्यमुपाश्रित्य प्रतिष्ठा काङ्क्षिता मया। ताविमौ देहनाशाय प्रसुप्तौ पुरुषर्षभौ
यांच्या बळावर मी आधार ठेवला होता, पण आता हे दोघे पुरुषश्रेष्ठ मृत्यूसमान पडले आहेत.
जीवन्नद्य विपन्नोऽस्मि नष्टराज्यमनोरथः। प्राप्तप्रतिज्ञश्च रिपुः सकामो रावणः कृतः
मी जिवंत असूनही मी संपलो आहे, राज्याची आशा गेली; माझा शत्रू रावणाने आपली प्रतिज्ञा पूर्ण केली आणि आपली इच्छा साधली.
एवं विलपमानं तं परिष्वज्य विभीषणम्। सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नो हरिराजोऽब्रवीदिदम्
विभीषण अशा प्रकारे विलाप करत असताना, वानरांचा राजा सुग्रीव, उत्तम मनाचा, त्याला मिठी मारून म्हणाला:
राज्यं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ लङ्कायां नेह संशयः। रावणः सह पुत्रेण स्वकामं नेह लप्स्यते
धर्माची जाण असलेला विभीषण, तुला लंकेचे राज्य मिळेल यात शंका नाही; रावण आणि त्याचा मुलगा येथे आपली इच्छा पूर्ण करू शकणार नाहीत.
गरुडाधिष्ठितावेतावुभौ राघवलक्ष्मणौ। त्यक्त्वा मोहं वधिष्येते सगणं रावणं रणे
गरुडाच्या सामर्थ्याने युक्त राम आणि लक्ष्मण मोह सोडून रणांगणात रावण आणि त्याच्या सैन्याचा नाश करतील.
तमेवं सान्त्वयित्वा तु समाश्वास्य तु राक्षसम्। सुषेणं श्वशुरं पार्श्वे सुग्रीवस्तमुवाच ह
राक्षसाला अशा प्रकारे समजावून आणि धीर देऊन, सुग्रीवाने जवळ उभ्या असलेल्या आपल्या सासऱ्याला, सुसेणाला असे सांगितले:
सह शूरैर्हरिगणैर्लब्धसंज्ञावरिंदमौ। गच्छ त्वं भ्रातरौ गृह्य किष्किन्धां रामलक्ष्मणौ
शूर वानरांसह, जे शुद्धीवर आले आहेत, तू दोन्ही भाऊ राम आणि लक्ष्मण यांना घेऊन किष्किंधेवर परत ये.
अहं तु रावणं हत्वा सपुत्रं सहबान्धवम्। मैथिलीमानयिष्यामि शक्रो नष्टामिव श्रियम्
मी मात्र रावण, त्याचा मुलगा आणि नातेवाईक यांचा वध करून, मैथिलीला परत आणीन, जसे इंद्राने हरवलेली श्री पुन्हा मिळवली.
श्रुत्वैतद् वानरेन्द्रस्य सुषेणो वाक्यमब्रवीत्। देवासुरं महायुद्धमनुभूतं पुरातनम्
वानरराजाचे हे शब्द ऐकून सुशेण म्हणाला, "पूर्वी मी देव आणि दानव यांच्यातील मोठे युद्ध पाहिले आहे."
तदा स्म दानवा देवान् शरसंस्पर्शकोविदान्। निजघ्नुः शस्त्रविदुषश्छादयन्तो मुहुर्मुहुः
त्या वेळी दानवांनी धनुष्यबाण आणि शस्त्र चालवण्यात कुशल असलेल्या देवांना पुन्हा पुन्हा झाकून, त्यांना पराभूत केले.
तानार्तान् नष्टसंज्ञांश्च गतासूंश्च बृहस्पतिः। विद्याभिर्मन्त्रयुक्ताभिरोषधीभिश्चिकित्सति
त्या वेळी बृहस्पतीने विद्या, मंत्र आणि औषधी यांच्या सहाय्याने जखमी, शुद्ध हरपलेले किंवा प्राण सोडलेले देवांचे उपचार केले.
तान्यौषधान्यानयितुं क्षीरोदं यान्तु सागरम्। जवेन वानराः शीघ्रं सम्पातिपनसादयः
संपाती, पनस आणि इतर वेगवान वानरांनी पटकन क्षीरसागराकडे जाऊन ती औषधी आणावीत.
हरयस्तु विजानन्ति पार्वती ते महौषधी। संजीवकरणीं दिव्यां विशल्यां देवनिर्मिताम्
वानरांना पर्वतावर उगवणाऱ्या मोठ्या औषधी माहिती आहेत—संजीवनी ही दैवी प्राण परत आणणारी औषधी आणि देवांनी निर्माण केलेली विशल्याही तिथे आहे.
चन्द्रश्च नाम द्रोणश्च क्षीरोदे सागरोत्तमे। अमृतं यत्र मथितं तत्र ते परमौषधी
त्या उत्तम क्षीरसागरात चंद्र आणि द्रोण नावाचे पर्वत आहेत, जिथे अमृत मथले गेले होते; तिथेच ती श्रेष्ठ औषधी सापडतील.
तौ तत्र विहितौ देवैः पर्वतौ तौ महोदधौ। अयं वायुसुतो राजन् हनूमांस्तत्र गच्छतु
ते दोन्ही पर्वत देवांनी त्या मोठ्या समुद्रात ठेवले आहेत; राजन, वायुपुत्र हनुमान तिथे जाऊन यावा.
एतस्मिन्नन्तरे वायुर्मेघाश्चापि सविद्युतः। पर्यस्य सागरे तोयं कम्पयन्निव पर्वतान्
इतक्यात वारा आणि विजेसह मेघ समुद्रावरून झेपावले, जणू काही पर्वत हलवावेत तसे पाणी ढवळले.
महता पक्षवातेन सर्वद्वीपमहाद्रुमाः। निपेतुर्भग्नविटपाः सलिले लवणाम्भसि
त्याच्या प्रचंड पंखाच्या वाऱ्याने सर्व बेटांवरील मोठमोठी झाडे, त्यांच्या फांद्या तुटून, खारट पाण्यात कोसळली.
अभवन् पन्नगास्त्रस्ता भोगिनस्तत्रवासिनः। शीघ्रं सर्वाणि यादांसि जग्मुश्च लवणार्णवम्
तेथील सर्प घाबरून गेले आणि सर्व जलचर प्राणी पटकन खारट समुद्रात गेले.
ततो मुहूर्ताद् गरुडं वैनतेयं महाबलम्। वानरा ददृशुः सर्वे ज्वलन्तमिव पावकम्
थोड्याच वेळात सर्व वानरांनी तेजस्वी, अग्नीप्रमाणे भासणारा, विनतेचा पुत्र बलवान गरुड तिथे येताना पाहिला.
तमागतमभिप्रेक्ष्य नागास्ते विप्रदुद्रुवुः। यैस्तु तौ पुरुषौ बद्धौ शरभूतैर्महाबलैः
त्याला येताना पाहून ते सर्प सैरावैरा पळाले; पण त्या दोघांना, जे बलवान नागबाणांनी बांधले गेले होते—
ततः सुपर्णः काकुत्स्थौ स्पृष्ट्वा प्रत्यभिनन्द्य च। विममर्श च पाणिभ्यां मुखे चन्द्रसमप्रभे
मग सुपर्णाने त्या ककुत्स्थ वंशज दोघांना स्पर्श केला, त्यांचे स्वागत केले आणि त्यांच्या चंद्रासारख्या तेजस्वी चेहऱ्यांना हाताने हलकेच स्पर्श केला.
वैनतेयेन संस्पृष्टास्तयोः संरुरुहुर्व्रणाः। सुवर्णे च तनू स्निग्धे तयोराशु बभूवतुः
विनतेपुत्राच्या स्पर्शाने त्या दोघांचे जखमा भरू लागल्या आणि त्यांची त्वचा सुंदर, मऊ आणि सुवर्ण रंगाची झाली.
तेजो वीर्यं बलं चौज उत्साहश्च महागुणाः। प्रदर्शनं च बुद्धिश्च स्मृतिश्च द्विगुणा तयोः
त्यांची ऊर्जा, ताकद, शौर्य, उत्साह, बुद्धी, स्मरणशक्ती आणि इतर सर्व गुण दुप्पट वाढले.
तावुत्थाप्य महातेजा गरुडो वासवोपमौ। उभौ च सस्वजे हृष्टो रामश्चैनमुवाच ह
महातेजस्वी गरुडाने दोघांनाही उचलून, इंद्रासारखा तेजस्वी, आनंदाने त्यांना मिठी मारली आणि रामाने त्याला म्हटले—
भवत्प्रसादाद् व्यसनं रावणिप्रभवं महत्। उपायेन व्यतिक्रान्तौ शीघ्रं च बलिनौ कृतौ
"तुमच्या कृपेने आम्ही रावणामुळे आलेले हे मोठे संकट सहज पार केले आणि तुमच्या मदतीने आमची शक्ती परत आली."
यथा तातं दशरथं यथाजं च पितामहम्। तथा भवन्तमासाद्य हृदयं मे प्रसीदति
"जसे वडील दशरथ किंवा ब्रह्मा यांना भेटल्यावर माझ्या मनाला आनंद मिळतो, तसेच तुम्हाला भेटूनही मला हर्ष वाटतो."
को भवान् रूपसम्पन्नो दिव्यस्रगनुलेपनः। वसानो विरजे वस्त्रे दिव्याभरणभूषितः
तुम्ही कोण? इतके देखणे रूप, दिव्य फुलांच्या माळा आणि सुगंधी उटण्या अंगाला लावलेल्या, निखळ स्वच्छ वस्त्र घातलेले, आणि दिव्य दागिन्यांनी सजलेले आहात.
तमुवाच महातेजा वैनतेयो महाबलः। पतत्त्रिराजः प्रीतात्मा हर्षपर्याकुलेक्षणम्
मग तेजस्वी आणि बलवान, पक्षीराज विनता यांचा सुपुत्र, आनंदाने डोळे भरून, त्याला उत्तर देऊ लागला.
अहं सखा ते काकुत्स्थ प्रियः प्राणो बहिश्चरः। गरुत्मानिह सम्प्राप्तो युवयोः साह्यकारणात्
काकुत्स्था, मी तुझा प्रिय मित्र आहे, जसा जीवाभावाचा. मी गरुड, तुमच्या दोघांच्या मदतीसाठी येथे आलो आहे.
असुरा वा महावीर्या दानवा वा महाबलाः। सुराश्चापि सगन्धर्वाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम्
म्हणूनच, कितीही बलवान असुर असोत, किंवा महाबली दानव, किंवा इंद्रासह देव आणि गंधर्व—