एवमुक्तस्तु ब्रह्मर्षिरिदं वचनमब्रवीत्। शोकसंतप्तहृदयां स्वसारमिव दुःखिताम्
अशा प्रकारे बोलल्यावर त्या ब्रह्मर्षींनी जणू दुःखाने होरपळलेल्या, शोकाने व्याकुळ झालेल्या आपल्या बहिणीसारखी तिला अशी शब्दे सांगितली.
न त्वां त्यजामि शबले नापि मेऽपकृतं त्वया। एष त्वां नयते राजा बलान्मत्तो महाबलः
शबले, मी तुला सोडत नाही आणि तू माझ्याशी काहीही चुकीचे केलेले नाहीस; पण हा बलाढ्य राजा तुला माझ्याकडून जबरदस्तीने घेऊन चालला आहे.
नहि तुल्यं बलं मह्यं राजा त्वद्य विशेषतः। बली राजा क्षत्रियश्च पृथिव्याः पतिरेव च
माझं बळ राजाच्या बरोबरीचं नाही, विशेषतः आज; राजा फार बलवान आहे, क्षत्रिय आहे आणि पृथ्वीचा स्वामी आहे.
इयमक्षौहिणी पूर्णा गजवाजिरथाकुला। हस्तिध्वजसमाकीर्णा तेनासौ बलवत्तरः
ही संपूर्ण सेना, हत्ती, घोडे आणि रथांनी भरलेली, ध्वजांनी सजलेली आहे, त्यामुळे तो आणखी बलवान झाला आहे.
एवमुक्ता वसिष्ठेन प्रत्युवाच विनीतवत्। वचनं वचनज्ञा सा ब्रह्मर्षिमतुलप्रभम्
वसिष्ठांनी असं म्हटल्यावर, ती वाणी जाणणारी आणि नम्रपणे बोलणारी, त्या तेजस्वी ब्रह्मर्षींना उत्तर देऊ लागली.
न बलं क्षत्रियस्याहुर्ब्राह्मणा बलवत्तराः। ब्रह्मन् ब्रह्मबलं दिव्यं क्षात्राच्च बलवत्तरम्
क्षत्रियाचं बळ जास्त असं कुणी म्हणत नाही; ब्राह्मणाचं दिव्य बळ क्षत्रियांपेक्षा श्रेष्ठ असतं, हे ब्रह्मन्.
अप्रमेयं बलं तुभ्यं न त्वया बलवत्तरः। विश्वामित्रो महावीर्यस्तेजस्तव दुरासदम्
तुमचं बळ मोजता येणार नाही असं आहे; विश्वामित्र कितीही पराक्रमी असला, तरी तो तुमच्यापेक्षा बलवान नाही—तुमचं तेज कोणालाही सहन होत नाही.
नियुङ्क्ष्व मां महातेजस्त्वं ब्रह्मबलसम्भृताम्। तस्य दर्पं बलं यत्नं नाशयामि दुरात्मनः
महातेजस्वी प्रभो, ब्रह्मबलाने युक्त असलेल्या मला तुम्ही आज्ञा द्या; त्या दुष्टाचा गर्व, बळ आणि प्रयत्न मी नष्ट करीन.
इत्युक्तस्तु तया राम वसिष्ठस्तु महायशाः। सृजस्वेति तदोवाच बलं परबलार्दनम्
राम, तिने असं म्हटल्यावर, कीर्तीमान वसिष्ठांनी मग तिला सांगितलं—'आपलं बळ सोड, शत्रूंचा संहार करणारी.'
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सुरभिः सासृजत् तदा। तस्या हुंभारवोत्सृष्टाः पह्लवाः शतशो नृप
त्यांच्या त्या शब्दांनी, त्या वेळी सुरभीने मोठ्या आवाजात हंबरून, शेकडो पल्लवांना जन्म दिला, हे राजन्.
नाशयन्ति बलं सर्वं विश्वामित्रस्य पश्यतः। स राजा परमक्रुद्धः क्रोधविस्फारितेक्षणः
त्या पल्लवांनी विश्वामित्राच्या सर्व सैन्याचा त्याच्या डोळ्यांसमोर नाश केला; तेव्हा राजा अत्यंत संतापला आणि त्याच्या डोळ्यांत रागाची ज्वाळा पेटली.
पह्लवान् नाशयामास शस्त्रैरुच्चावचैरपि। विश्वामित्रार्दितान् दृष्ट्वा पह्लवान् शतशस्तदा
त्याने मोठ्या आणि लहान शस्त्रांनी त्या पल्लवांचा नाश केला; विश्वामित्राने त्रस्त झालेले शेकडो पल्लव पाहून—
भूय एवासृजद् घोरान् शकान् यवनमिश्रितान्। तैरासीत् संवृता भूमिः शकैर्यवनमिश्रितैः
तीने पुन्हा भीषण असे शक आणि यवन यांच्यात मिसळून निर्माण केले; त्या शकांनी आणि यवनांनी संपूर्ण पृथ्वी व्यापून टाकली.
प्रभावद्भिर्महावीर्यैर्हेमकिंजल्कसंनिभैः। तीक्ष्णासिपट्टिशधरैर्हेमवर्णाम्बरावृतैः
ते तेजस्वी, महान पराक्रमी, सोन्याच्या केशरसारखे दिसणारे, तीक्ष्ण तलवारी आणि भाले घेऊन, सोन्याच्या वस्त्रांनी मढलेले होते.
निर्दग्धं तद्बलं सर्वं प्रदीप्तैरिव पावकैः। ततोऽस्त्राणि महातेजा विश्वामित्रो मुमोच ह। तैस्ते यवनकाम्बोजा बर्बराश्चाकुलीकृताः
तेवढ्यात त्या प्रज्वलित अग्नीसारख्या तेजाने संपूर्ण सैन्य जळून खाक झाले; मग महातेजस्वी विश्वामित्राने अस्त्रांचा वर्षाव केला, आणि त्या अस्त्रांनी यवन, काम्बोज आणि बार्बर लोकांची घबराट उडवली.
thumb|पञ्चपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मीकीरामायणाच्या बालकांडातील पंचपंचाशित (पंचावन्नावा) सर्ग ऐका.
ततस्तानाकुलान् दृष्ट्वा विश्वामित्रास्त्रमोहितान्। वसिष्ठश्चोदयामास कामधुक् सृज योगतः
मग विश्वामित्राच्या अस्त्रांनी मोहित होऊन गोंधळलेल्या त्या लोकांना पाहून, वसिष्ठांनी त्या कामधेनूला योगशक्तीने निर्माण करण्यास प्रवृत्त केले.
तस्या हुंकारतो जाताः काम्बोजा रविसंनिभाः। ऊधसश्चाथ सम्भूता बर्बराः शस्त्रपाणयः
तिच्या हंबरल्यावर सूर्यासारख्या तेजस्वी काम्बोज जन्मले; आणि तिच्या थनांतून शस्त्रधारी बार्बर लोक प्रकट झाले.
योनिदेशाच्च यवनाः शकृद्देशाच्छकाः स्मृताः। रोमकूपेषु म्लेच्छाश्च हारीताः सकिरातकाः
गर्भाच्या प्रदेशातून यवन आले, मलाच्या भूमीतून शक ओळखले गेले; केसांच्या मुळांमध्ये म्लेच्छ, हारित आणि किरात राहत होते.
तैस्तन्निषूदितं सर्वं विश्वामित्रस्य तत्क्षणात्। सपदातिगजं साश्वं सरथं रघुनन्दन
त्यांनी त्या क्षणी विश्वामित्रांची सर्व सेना, हत्ती, घोडे आणि रथांसह, रघुनंदना, पूर्णपणे नष्ट केली.
दृष्ट्वा निषूदितं सैन्यं वसिष्ठेन महात्मना। विश्वामित्रसुतानां तु शतं नानाविधायुधम्
महात्मा वसिष्ठांनी आपली सेना नष्ट केली हे पाहून, विश्वामित्रांचे शंभर पुत्र वेगवेगळ्या शस्त्रांनी सज्ज होऊन पुढे आले.
अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धं वसिष्ठं जपतां वरम्। हुंकारेणैव तान् सर्वान् निर्ददाह महानृषिः
तेव्हा मंत्रपठणात श्रेष्ठ असलेल्या वसिष्ठ ऋषींनी अत्यंत रागाने त्यांच्यावर धाव घेतली आणि फक्त एक हुंकार करून सर्वांना जाळून टाकले.
ते साश्वरथपादाता वसिष्ठेन महात्मना। भस्मीकृता मुहूर्तेन विश्वामित्रसुतास्तथा
विश्वामित्रांचे पुत्र, त्यांचे घोडे, रथ आणि पायदळ सैनिक, हे सर्व महात्मा वसिष्ठांनी एका क्षणात राखेत बदलले.
दृष्ट्वा विनाशितान् सर्वान् बलं च सुमहायशाः। सव्रीडं चिन्तयाविष्टो विश्वामित्रोऽभवत् तदा
सर्व सेना नष्ट झालेली पाहून, कीर्तीमान विश्वामित्र लाजेने आणि चिंतेने ग्रासले गेले.
समुद्र इव निर्वेगो भग्नद्रंष्ट्र इवोरगः। उपरक्त इवादित्यः सद्यो निष्प्रभतां गतः
लाटांपासून वंचित समुद्रासारखा, तोंड तुटलेल्या सर्पासारखा, किंवा ग्रहण लागलेल्या सूर्याप्रमाणे, तो क्षणात तेजहीन झाला.
हतपुत्रबलो दीनो लूनपक्ष इव द्विजः। हतसर्वबलोत्साहो निर्वेदं समपद्यत
पुत्र आणि सामर्थ्य गमावलेला, पंख छाटलेल्या पक्ष्यासारखा निराश, सर्व उत्साह हरवून, तो पूर्णपणे खचून गेला.
स पुत्रमेकं राज्याय पालयेति नियुज्य च। पृथिवीं क्षत्रधर्मेण वनमेवाभ्यपद्यत
त्याने एक पुत्र राज्यासाठी नेमला आणि त्याला क्षत्रिय धर्माने पृथ्वीचे पालन करण्यास सांगितले; मग तो वनात निघून गेला.
स गत्वा हिमवत्पार्श्वे किंनरोरगसेवितम्। महादेवप्रसादार्थं तपस्तेपे महातपाः
तो हिमालयाच्या कुशीत, जिथे किन्नर आणि सर्प वावरतात, तिथे गेला आणि महादेवांची कृपा मिळवण्यासाठी कठोर तपस्या करू लागला.
केनचित् त्वथ कालेन देवेशो वृषभध्वजः। दर्शयामास वरदो विश्वामित्रं महामुनिम्
काही काळानंतर, वृषध्वज असलेल्या देवाधिदेवांनी, वर देण्यासाठी तयार होऊन, विश्वामित्र महर्षीला दर्शन दिले.
किमर्थं तप्यसे राजन् ब्रूहि यत् ते विवक्षितम्। वरदोऽस्मि वरो यस्ते कांक्षितः सोऽभिधीयताम्
"राजा, तू कोणत्या हेतूने तप करतोस? जे तुला हवे आहे ते सांग. मी वर देणारा आहे—तुला हवा असलेला वर माग."