एतस्मिन्नन्तरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान्। स्थिरत्वात् सत्त्वयोगाच्च शरैः संदानितोऽपि सन्
त्याच वेळी, बाणांनी बांधलेला असूनही, राम आपल्या धैर्यामुळे आणि बळामुळे शुद्धीवर आला.
ततो दृष्ट्वा सरुधिरं निषण्णं गाढमर्पितम्। भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयदातुरः
मग, रक्ताने माखलेला, खोल जखमांनी ग्रस्त आणि दुःखी चेहरा असलेला भाऊ पाहून, राम खूप व्याकुळ झाला आणि हळहळला.
किं नु मे सीतया कार्यं लब्धया जीवितेन वा। शयानं योऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम्
"आता मला सीतेचं किंवा या जीवाचं काय उपयोग? आज मी माझ्या भावाला युद्धात हरलेला, पडलेला पाहतोय."
शक्या सीतासमा नारी मर्त्यलोके विचिन्वता। न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः साम्परायिकः
"मर्त्य लोकांत सीतेसारखी स्त्री सापडणार नाही, आणि लक्ष्मणासारखा भाऊ, मित्र किंवा सहकारीही मिळणार नाही."
परित्यक्ष्याम्यहं प्राणान् वानराणां तु पश्यताम्। यदि पञ्चत्वमापन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः
सुमित्रेचा आनंद असलेला लक्ष्मण जर खरंच या जगातून गेला असेल, तर मी या वानरांच्या डोळ्यांसमोरच आपलं प्राण सोडीन.
किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम्। कथमम्बां सुमित्रां च पुत्रदर्शनलालसाम्
मी कौसल्येला काय सांगू? माझ्या आई कैकेयीला काय सांगू? आणि मुलाच्या दर्शनासाठी आसुसलेल्या सुमित्रेला मी कसं समजावू?
विवत्सां वेपमानां च वेपन्तीं कुररीमिव। कथमाश्वासयिष्यामि यदि यास्यामि तं विना
आपल्या वासराला गमावलेल्या गायीसारखी थरथरणारी ती आई, तिचं मी कसं धीर द्यायचं, जर मी त्याच्याशिवाय परत गेलो तर?
कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम्। मया सह वनं यातो विना तेनाहमागतः
माझ्यासोबत वनात गेलेल्या तेजस्वी शत्रुघ्न आणि भरत यांना मी त्याच्याशिवाय परत आलो, हे कसं सांगू?
उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुमम्बासुमित्रया। इहैव देहं त्यक्ष्यामि नहि जीवितुमुत्सहे
सुमित्रेच्या तक्रारी मी सहन करू शकत नाही; इथेच आपलं शरीर सोडीन, कारण मला असं जगणं शक्य नाही.
धिङ्मां दुष्कृतकर्माणमनार्यं यत्कृते ह्यसौ। लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत्
माझ्या वाईट कर्मांमुळे आणि माझ्या अयोग्यपणामुळे लक्ष्मण या बाणांच्या शय्येवर प्राण सोडून पडला आहे, याचा मला खूप लाज वाटतो.
त्वं नित्यं सुविषण्णं मामाश्वासयसि लक्ष्मण। गतासुर्नाद्य शक्तोऽसि मामार्तमभिभाषितुम्
लक्ष्मण, मी कधीही दुःखी झालो की तू मला नेहमी धीर द्यायचास; पण आता तू प्राण सोडल्यावर, माझ्या या दु:खी भावाला काहीच सांगू शकत नाहीस.
येनाद्य बहवो युद्धे निहता राक्षसाः क्षितौ। तस्यामेवाद्य शूरस्त्वं शेषे विनिहतः शनैः
आज युद्धात ज्याने अनेक राक्षसांचा संहार केला, तोच तू, हे वीर, आता हळूहळू पृथ्वीवर पडून आहेस.
शयानः शरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिस्रुतः। शरभूतस्ततो भासि भास्करोऽस्तमिव व्रजन्
या बाणांच्या शय्येवर, जखमांतून रक्त वाहत असताना, तू बाणांनी वेढलेला सूर्य पश्चिमेला मावळतो तसा दिसतोस.
बाणाभिहतमर्मत्वान्न शक्नोषीह भाषितुम्। रुजा चाब्रुवतो यस्य दृष्टिरागेण सूच्यते
बाणांनी जीवघेण्या जागी जखमी झाल्यामुळे तू बोलू शकत नाहीस; आणि बोलायचा प्रयत्न केलास तरी, तुझ्या डोळ्यांतून वेदना स्पष्ट दिसते.
यथैव मां वनं यान्तमनुयातो महाद्युतिः। अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम्
जसा तू, तेजस्वी लक्ष्मण, माझ्या मागे वनात आला होतास, तसाच मीही आता त्याच्या मागे यमाच्या लोकात जाणार.
इष्टबन्धुजनो नित्यं मां च नित्यमनुव्रतः। इमामद्य गतोऽवस्थां ममानार्यस्य दुर्नयैः
आपल्या आप्तांना नेहमी प्रिय मानणारा, आणि माझ्यावर नेहमी निष्ठावान असलेला तो, माझ्या अयोग्य वागण्यामुळे आज या अवस्थेला आला आहे.
सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेन न संस्मरे। परुषं विप्रियं चापि श्रावितं तु कदाचन
रागावला असतानाही, पराक्रमी लक्ष्मणाने कधीही कोणत्याही कठोर किंवा अप्रिय शब्दांचा विचार केला नाही.
विससर्जैकवेगेन पञ्चबाणशतानि यः। इष्वस्त्रेष्वधिकस्तस्मात् कार्तवीर्याच्च लक्ष्मणः
एकाच वेळी शेकडो बाण सोडणारा, आणि शस्त्रविद्येत कर्तवीर्याहूनही श्रेष्ठ असलेला, तो लक्ष्मण आहे.
अस्त्रैरस्त्राणि यो हन्याच्छक्रस्यापि महात्मनः। सोऽयमुर्व्यां हतः शेते महार्हशयनोचितः
स्वतःच्या अस्त्रांनी अगदी इंद्राच्याही अस्त्रांचा नाश करणारा, महागड्या शय्येला योग्य असलेला तो, आज पृथ्वीवर पडून आहे.
तत्तु मिथ्या प्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति न संशयः। यन्मया न कृतो राजा राक्षसानां विभीषणः
मी जे खोटं बोललो, की राक्षसांचा राजा विभीषणाला करीन, तेच मला आता खातंय, यात शंका नाही.
अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि। मत्वा हीनं मया राजन् रावणोऽभिभविष्यति
सुग्रीव, या क्षणीच तू इथून परत जावंसं, कारण मी हरवलो असं समजून रावण तुला सहज जिंकू शकतो.
अङ्गदं तु पुरस्कृत्य ससैन्यं सपरिच्छदम्। सागरं तर सुग्रीव नीलेन च नलेन च
अंगदाला पुढे करून, सैन्य आणि सगळ्या सेवकांसह, नील आणि नल यांच्या सोबत, सुग्रीव, तू समुद्र पार कर.
कृतं हि सुमहत्कर्म यदन्यैर्दुष्करं रणे। ऋक्षराजेन तुष्यामि गोलाङ्गूलाधिपेन च
युद्धात इतरांना कठीण वाटेल असं मोठं काम खरंच केलं गेलं आहे. मला वानरराज आणि अस्वलांचा राजा यांच्यावर खूप समाधान वाटतं.
अङ्गदेन कृतं कर्म मैन्देन द्विविदेन च। युद्धं केसरिणा संख्ये घोरं सम्पातिना कृतम्
अंगद, मैंद आणि द्विविद यांनी केलेली कामगिरी, तसेच केसरी आणि संपातीनं लढलेलं भीषण युद्ध, खरंच कौतुकास्पद आहे.
गवयेन गवाक्षेण शरभेण गजेन च। अन्यैश्च हरिभिर्युद्धं मदर्थे त्यक्तजीवितैः
गवय, गवाक्ष, शरभ, गज आणि इतर वानरांनी, माझ्यासाठी आपलं प्राण पणाला लावून, युद्ध केलं.
न चातिक्रमितुं शक्यं दैवं सुग्रीव मानुषैः। यत्तु शक्यं वयस्येन सुहृदा वा परं मम
पण, सुग्रीव, मानवी प्रयत्नांनी नशिबाला हरवता येत नाही. तरीही, मित्र किंवा सोबत्याने माझ्यासाठी जे काही करता येईल, ते सगळं करण्यात आलं आहे.
कृतं सुग्रीव तत् सर्वं भवता धर्मभीरुणा। मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः
सुग्रीव, तू धर्माचं पालन करत, जे काही करायचं होतं ते सगळं केलंस. हे मित्रधर्माचं कर्तव्य तू आणि हे श्रेष्ठ वानरांनी पूर्ण केलं आहे.
अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं गन्तुमर्हथ। शुश्रुवुस्तस्य ये सर्वे वानराः परिदेवितम्
मी तुम्हा सर्वांना परवानगी दिली आहे; तुम्ही हवं तिथे जाऊ शकता. त्याचं दुःख ऐकून सर्व वानर रडू लागले.
वर्तयांचक्रिरेऽश्रूणि नेत्रैः कृष्णेतरेक्षणाः
त्यांच्या काळ्या आणि तांबूस डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले.
ततः सर्वाण्यनीकानि स्थापयित्वा विभीषणः। आजगाम गदापाणिस्त्वरितं यत्र राघवः
मग विभीषणाने, हातात गदा घेऊन, सर्व सैन्याची व्यवस्था लावली आणि लगेच जिथे राघव होते तिथे गेला.