इदं तु सुमहच्चित्रं शरैः पश्यस्व मैथिलि। विसंज्ञौ पतितावेतौ नैव लक्ष्मीर्विमुञ्चति
मैथिली, हे पाहा, किती अद्भुत आणि विलक्षण आहे! बाणांनी जखमी होऊन शुद्ध हरपली असली तरी या दोघांची तेजस्विता काहीच कमी झालेली नाही.
प्रायेण गतसत्त्वानां पुरुषाणां गतायुषाम्। दृश्यमानेषु वक्त्रेषु परं भवति वैकृतम्
साधारणपणे, जेव्हा पुरुषांचे प्राण आणि बळ संपतात, तेव्हा त्यांच्या चेहऱ्यावर फारच विद्रूपपणा दिसतो.
त्यज शोकं च दुःखं च मोहं च जनकात्मजे। रामलक्ष्मणयोरर्थे नाद्य शक्यमजीवितुम्
जनकनंदिनी, शोक, दुःख आणि मोह सोड. राम आणि लक्ष्मण यांच्या वियोगात आज जगणं शक्य नाही.
श्रुत्वा तु वचनं तस्याः सीता सुरसुतोपमा। कृताञ्जलिरुवाचेमामेवमस्त्विति मैथिली
तीचं बोलणं ऐकून, देवकन्येसारखी सीता हात जोडून म्हणाली, 'तसं होवो', असं मैथिलीने उत्तर दिलं.
विमानं पुष्पकं तत्तु संनिवर्त्य मनोजवम्। दीना त्रिजटया सीता लङ्कामेव प्रवेशिता
मग, मनासारखी वेगवान पुष्पक विमान मागे वळवून, दुःखी सीतेला त्रिजटा घेऊन पुन्हा लंकेत गेली.
ततस्त्रिजटया सार्धं पुष्पकादवरुह्य सा। अशोकवनिकामेव राक्षसीभिः प्रवेशिता
नंतर त्रिजटेसोबत सीता पुष्पकातून खाली उतरली आणि राक्षसींनी तिला अशोकवनात नेलं.
प्रविश्य सीता बहुवृक्षखण्डां तां राक्षसेन्द्रस्य विहारभूमिम्। सम्प्रेक्ष्य संचिन्त्य च राजपुत्रौ परं विषादं समुपाजगाम
सीता त्या अनेक झाडांनी भरलेल्या, राक्षसराजाच्या आनंदभूमीत गेली. राजपुत्रांची आठवण काढून, ती फारच निराश झाली.
thumb|नवचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील एकोणपन्नासवा सर्ग ऐका.
घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ। निःश्वसन्तौ यथा नागौ शयानौ रुधिरोक्षितौ
भयंकर बाणांच्या जाळ्यात अडकलेले दशरथपुत्र, रक्ताने माखलेले, जखमी हत्तींसारखे जोरजोराने श्वास घेत पडले होते.
सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः ससुग्रीवमहाबलाः। परिवार्य महात्मानौ तस्थुः शोकपरिप्लुताः
सुग्रीवासह बलाढ्य वानरश्रेष्ठांनी त्या महात्मा भावंडांना वेढून, दुःखाने भरून उभे राहिले.
एतस्मिन्नन्तरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान्। स्थिरत्वात् सत्त्वयोगाच्च शरैः संदानितोऽपि सन्
त्याच वेळी, बाणांनी बांधलेला असूनही, राम आपल्या धैर्यामुळे आणि बळामुळे शुद्धीवर आला.
ततो दृष्ट्वा सरुधिरं निषण्णं गाढमर्पितम्। भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयदातुरः
मग, रक्ताने माखलेला, खोल जखमांनी ग्रस्त आणि दुःखी चेहरा असलेला भाऊ पाहून, राम खूप व्याकुळ झाला आणि हळहळला.
किं नु मे सीतया कार्यं लब्धया जीवितेन वा। शयानं योऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम्
"आता मला सीतेचं किंवा या जीवाचं काय उपयोग? आज मी माझ्या भावाला युद्धात हरलेला, पडलेला पाहतोय."
शक्या सीतासमा नारी मर्त्यलोके विचिन्वता। न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः साम्परायिकः
"मर्त्य लोकांत सीतेसारखी स्त्री सापडणार नाही, आणि लक्ष्मणासारखा भाऊ, मित्र किंवा सहकारीही मिळणार नाही."
परित्यक्ष्याम्यहं प्राणान् वानराणां तु पश्यताम्। यदि पञ्चत्वमापन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः
सुमित्रेचा आनंद असलेला लक्ष्मण जर खरंच या जगातून गेला असेल, तर मी या वानरांच्या डोळ्यांसमोरच आपलं प्राण सोडीन.
किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम्। कथमम्बां सुमित्रां च पुत्रदर्शनलालसाम्
मी कौसल्येला काय सांगू? माझ्या आई कैकेयीला काय सांगू? आणि मुलाच्या दर्शनासाठी आसुसलेल्या सुमित्रेला मी कसं समजावू?
विवत्सां वेपमानां च वेपन्तीं कुररीमिव। कथमाश्वासयिष्यामि यदि यास्यामि तं विना
आपल्या वासराला गमावलेल्या गायीसारखी थरथरणारी ती आई, तिचं मी कसं धीर द्यायचं, जर मी त्याच्याशिवाय परत गेलो तर?
कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम्। मया सह वनं यातो विना तेनाहमागतः
माझ्यासोबत वनात गेलेल्या तेजस्वी शत्रुघ्न आणि भरत यांना मी त्याच्याशिवाय परत आलो, हे कसं सांगू?
उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुमम्बासुमित्रया। इहैव देहं त्यक्ष्यामि नहि जीवितुमुत्सहे
सुमित्रेच्या तक्रारी मी सहन करू शकत नाही; इथेच आपलं शरीर सोडीन, कारण मला असं जगणं शक्य नाही.
धिङ्मां दुष्कृतकर्माणमनार्यं यत्कृते ह्यसौ। लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत्
माझ्या वाईट कर्मांमुळे आणि माझ्या अयोग्यपणामुळे लक्ष्मण या बाणांच्या शय्येवर प्राण सोडून पडला आहे, याचा मला खूप लाज वाटतो.
त्वं नित्यं सुविषण्णं मामाश्वासयसि लक्ष्मण। गतासुर्नाद्य शक्तोऽसि मामार्तमभिभाषितुम्
लक्ष्मण, मी कधीही दुःखी झालो की तू मला नेहमी धीर द्यायचास; पण आता तू प्राण सोडल्यावर, माझ्या या दु:खी भावाला काहीच सांगू शकत नाहीस.
येनाद्य बहवो युद्धे निहता राक्षसाः क्षितौ। तस्यामेवाद्य शूरस्त्वं शेषे विनिहतः शनैः
आज युद्धात ज्याने अनेक राक्षसांचा संहार केला, तोच तू, हे वीर, आता हळूहळू पृथ्वीवर पडून आहेस.
शयानः शरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिस्रुतः। शरभूतस्ततो भासि भास्करोऽस्तमिव व्रजन्
या बाणांच्या शय्येवर, जखमांतून रक्त वाहत असताना, तू बाणांनी वेढलेला सूर्य पश्चिमेला मावळतो तसा दिसतोस.
बाणाभिहतमर्मत्वान्न शक्नोषीह भाषितुम्। रुजा चाब्रुवतो यस्य दृष्टिरागेण सूच्यते
बाणांनी जीवघेण्या जागी जखमी झाल्यामुळे तू बोलू शकत नाहीस; आणि बोलायचा प्रयत्न केलास तरी, तुझ्या डोळ्यांतून वेदना स्पष्ट दिसते.
यथैव मां वनं यान्तमनुयातो महाद्युतिः। अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम्
जसा तू, तेजस्वी लक्ष्मण, माझ्या मागे वनात आला होतास, तसाच मीही आता त्याच्या मागे यमाच्या लोकात जाणार.
इष्टबन्धुजनो नित्यं मां च नित्यमनुव्रतः। इमामद्य गतोऽवस्थां ममानार्यस्य दुर्नयैः
आपल्या आप्तांना नेहमी प्रिय मानणारा, आणि माझ्यावर नेहमी निष्ठावान असलेला तो, माझ्या अयोग्य वागण्यामुळे आज या अवस्थेला आला आहे.
सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेन न संस्मरे। परुषं विप्रियं चापि श्रावितं तु कदाचन
रागावला असतानाही, पराक्रमी लक्ष्मणाने कधीही कोणत्याही कठोर किंवा अप्रिय शब्दांचा विचार केला नाही.
विससर्जैकवेगेन पञ्चबाणशतानि यः। इष्वस्त्रेष्वधिकस्तस्मात् कार्तवीर्याच्च लक्ष्मणः
एकाच वेळी शेकडो बाण सोडणारा, आणि शस्त्रविद्येत कर्तवीर्याहूनही श्रेष्ठ असलेला, तो लक्ष्मण आहे.
अस्त्रैरस्त्राणि यो हन्याच्छक्रस्यापि महात्मनः। सोऽयमुर्व्यां हतः शेते महार्हशयनोचितः
स्वतःच्या अस्त्रांनी अगदी इंद्राच्याही अस्त्रांचा नाश करणारा, महागड्या शय्येला योग्य असलेला तो, आज पृथ्वीवर पडून आहे.
तत्तु मिथ्या प्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति न संशयः। यन्मया न कृतो राजा राक्षसानां विभीषणः
मी जे खोटं बोललो, की राक्षसांचा राजा विभीषणाला करीन, तेच मला आता खातंय, यात शंका नाही.