भर्तारं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम्। विललाप भृशं सीता करुणं शोककर्शिता
पती मारला गेला आणि बलवान लक्ष्मणही पडला, हे पाहून शोकाने व्याकुळ झालेली सीता हृदयद्रावक रडली.
ऊचुर्लाक्षणिका ये मां पुत्रिण्यविधवेति च। तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः
माझं कधीही वैधव्य येणार नाही, मी नेहमी पुत्रवती राहीन असं म्हणणारे जे जाणकार होते, राम मारला गेल्यावर ते आज सर्व खोटे ठरले.
यज्वनो महिषीं ये मामूचुः पत्नीं च सत्रिणः। तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः
यज्ञ करणाऱ्या पतीची पत्नी, मोठ्या विधी करणाऱ्याची पत्नी म्हणून मला ओळखणारे जे जाणकार होते, राम मारला गेल्यावर ते आज सर्व खोटे ठरले.
वीरपार्थिवपत्नीनां ये विदुर्भर्तृपूजिताम्। तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः
वीर राजाची सन्मानित पत्नी म्हणून मला ओळखणारे जे जाणकार होते, राम मारला गेल्यावर ते आज सर्व खोटे ठरले.
ऊचुः संश्रवणे ये मां द्विजाः कार्तान्तिकाः शुभाम्। तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः
शुभ प्रसंगी, द्विजांनी मला भाग्यवती म्हणून जाहीर केलं, ते सर्व जाणकार राम मारला गेल्यावर आज खोटे ठरले.
इमानि खलु पद्मानि पादयोर्वै कुलस्त्रियः। आधिराज्येऽभिषिच्यन्ते नरेन्द्रैः पतिभिः सह
या खुणा म्हणजेच कुलीन स्त्रियांच्या पायांवरचे कमळ आहेत, ज्या आपल्या राजपतींसोबत राज्याभिषेकाने सन्मानित होतात.
वैधव्यं यान्ति यैर्नार्योऽलक्षणैर्भाग्यदुर्लभाः। नात्मनस्तानि पश्यामि पश्यन्ती हतलक्षणा
ज्या खुणांमुळे दुर्भाग्यवती स्त्रिया वैधव्याला पोहोचतात, त्या माझ्यात मला दिसत नाहीत, पण माझं भाग्य मात्र हरपलं आहे.
सत्यनामानि पद्मानि स्त्रीणामुक्तानि लक्षणैः। तान्यद्य निहते रामे वितथानि भवन्ति मे
स्त्रियांच्या खऱ्या कमळासारख्या खुणा म्हणून ज्या सांगितल्या, त्या राम मारला गेल्यावर आज माझ्यासाठी फक्त शब्द उरले आहेत.
केशाः सूक्ष्माः समा नीला भ्रुवौ चासंहते मम। वृत्ते चारोमके जङ्घे दन्ताश्चाविरला मम
माझे केस बारीक, सम आणि काळे आहेत; माझ्या भुवया जुळलेल्या नाहीत; माझ्या पायांचे पिंड गोल आणि गुळगुळीत आहेत; माझे दात सरळ आणि अखंड आहेत.
शङ्खे नेत्रे करौ पादौ गुल्फावूरू समौ चितौ। अनुवृत्तनखाः स्निग्धाः समाश्चाङ्गुलयो मम
माझे डोळे शंखासारखे, हात आणि पाय नीटस आहेत, टाच आणि मांड्या सम आणि उठावदार आहेत; माझे नखे गुळगुळीत आणि सम आहेत, बोटे सरळ आहेत.
स्तनौ चाविरलौ पीनौ मामकौ मग्नचूचुकौ। मग्ना चोत्सेधनी नाभिः पार्श्वोरस्कं च मे चितम्
माझी स्तन जोडलेली, भरदार आणि गोल आहेत, स्तनाग्र आत गेलेली आहेत; माझी नाभी खोल आणि उठावदार आहे; माझे कंबर आणि छाती नीटस आहेत.
मम वर्णो मणिनिभो मृदून्यङ्गरुहाणि च। प्रतिष्ठितां द्वादशभिर्मामूचुः शुभलक्षणाम्
माझा रंग रत्नासारखा उजळ आहे, अंगावरील केस मऊ आहेत; या बारा शुभ चिन्हांमुळे मला शुभलक्षणी म्हणले गेले.
समग्रयवमच्छिद्रं पाणिपादं च वर्णवत्। मन्दस्मितेत्येव च मां कन्यालाक्षणिका विदुः
माझे हातपाय जणू ज्वारीच्या दाण्यासारखे अखंड आणि सुंदर आहेत; माझे हास्य मंद आहे—यावरून कन्येची लक्षणे जाणणाऱ्यांनी मला ओळखले.
आधिराज्येऽभिषेको मे ब्राह्मणैः पतिना सह। कृतान्तकुशलैरुक्तं तत् सर्वं वितथीकृतम्
ब्राह्मणांनी, जे भविष्य जाणतात, माझ्या पतीसोबत मला राज्याभिषेक होईल असे सांगितले होते; पण ते सर्व खोटे ठरले.
शोधयित्वा जनस्थानं प्रवृत्तिमुपलभ्य च। तीर्त्वा सागरमक्षोभ्यं भ्रातरौ गोष्पदे हतौ
जनस्थानातील वन साफ करून, घडलेल्या घटना समजून, अथांग समुद्र ओलांडून, माझे दोन्ही भाऊ जणू गायीच्या पावलात पडल्यासारखे मारले गेले.
ननु वारुणमाग्नेयमैन्द्रं वायव्यमेव च। अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव राघवौ प्रत्यपद्यत
खरंच, राघवांनी वरुण, अग्नी, इंद्र, वायू आणि ब्रह्मशिर या अस्त्रांचा लाभ मिळवला.
अदृश्यमानेन रणे मायया वासवोपमौ। मम नाथावनाथाया निहतौ रामलक्ष्मणौ
पण युद्धात न दिसणाऱ्या आणि मायेमुळे, इंद्रासारखे सामर्थ्यवान असलेले माझे रामा-लक्ष्मण, जे माझे आधार होते, ते मारले गेले आणि मी निराधार झाले.
नहि दृष्टिपथं प्राप्य राघवस्य रणे रिपुः। जीवन् प्रतिनिवर्तेत यद्यपि स्यान्मनोजवः
युद्धात राघवांच्या नजरेत आलेला कोणताही शत्रू जिवंत परत जात नाही, जरी तो विचाराइतका वेगवान असला तरी.
न कालस्यातिभारोऽस्ति कृतान्तश्च सुदुर्जयः। यत्र रामः सह भ्रात्रा शेते युधि निपातितः
काळासाठी काहीच अवघड नाही, आणि मृत्यू जिंकता येत नाही—जेव्हा राम आपल्या भावासोबत युद्धात पडतो, तेव्हा हेच खरे.
न शोचामि तथा रामं लक्ष्मणं च महारथम्। नात्मानं जननीं चापि यथा श्वश्रूं तपस्विनीम्
माझ्या रामा किंवा महाशूर लक्ष्मणासाठी, किंवा स्वतःसाठी किंवा माझ्या आईसाठी मला इतका दु:ख होत नाही, जितका माझ्या तपस्विनी सासूसाठी होते.
सा तु चिन्तयते नित्यं समाप्तव्रतमागतम्। कदा द्रक्ष्यामि सीतां च लक्ष्मणं च सराघवम्
ती नेहमी विचार करत असते—व्रत पूर्ण करून, त्यांच्या परतीची वाट पाहत—'कधी मी सीता, लक्ष्मण आणि रामाला एकत्र पाहीन?'
परिदेवयमानां तां राक्षसी त्रिजटाब्रवीत्। मा विषादं कृथा देवि भर्तायं तव जीवति
ती शोक करत असताना, राक्षसी त्रिजटा म्हणाली, 'देवी, दुःखी होऊ नकोस; तुझे पती जिवंत आहेत.'
कारणनि च वक्ष्यामि महान्ति सदृशानि च। यथेमौ जीवतो देवि भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
मी तुला मोठी आणि योग्य अशी कारणे सांगते, ज्या मुळे हे दोन्ही भाऊ, राम आणि लक्ष्मण, जिवंत आहेत, देवी.
नहि कोपपरीतानि हर्षपर्युत्सुकानि च। भवन्ति युधि योधानां मुखानि निहते पतौ
युद्धात वीरप्रमुख मारला गेला असता, सैनिकांच्या चेहऱ्यावर राग किंवा आनंदाचे भाव दिसत नाहीत.
इदं विमानं वैदेहि पुष्पकं नाम नामतः। दिव्यं त्वां धारयेन् नेदं यद्येतौ गतजीवितौ
वैदेही, हे पुष्पक नावाचे विमान, जर हे दोघे मेल्यास तर, तुला आपल्या दिव्य रूपात घेऊन गेले नसते.
हतवीरप्रधाना हि गतोत्साहा निरुद्यमा। सेना भ्रमति संख्येषु हतकर्णेव नौर्जले
ज्या सैन्याचे वीरप्रमुख मारले गेले, ज्यांचा उत्साह संपला आणि प्रयत्न थांबले, ती सेना युद्धात जणू तुटलेल्या पत्क्याची नौका पाण्यात भरकटते तशी भरकटते.
इयं पुनरसम्भ्रान्ता निरुद्विग्ना तपस्विनि। सेना रक्षति काकुत्स्थौ मया प्रीत्या निवेदितौ
मुनिवरे, ही सेना अजिबात घाबरलेली नाही किंवा गोंधळलेली नाही. मी आनंदाने सांगितल्याप्रमाणे, ही सेना काकुत्स्थांच्या रक्षणासाठी उभी आहे.
सा त्वं भव सुविस्रब्धा अनुमानैः सुखोदयैः। अहतौ पश्य काकुत्स्थौ स्नेहादेतद् ब्रवीमि ते
म्हणून तू आता पूर्ण विश्वास ठेव, या शुभ चिन्हांवर आधार ठेव. काकुत्स्थ बंधू दोघेही सुखरूप आहेत, हे प्रेमापोटी मी तुला सांगतो.
अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्यामि मैथिलि। चारित्रसुखशीलत्वात् प्रविष्टासि मनो मम
मैथिली, मी कधीही खोटं बोललो नाही आणि बोलणारही नाही. तुझ्या चांगल्या स्वभावामुळे आणि सोज्वळपणामुळे तू माझ्या मनात स्थान मिळवलं आहेस.
नेमौ शक्यौ रणे जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः। तादृशं दर्शनं दृष्ट्वा मया चोदीरितं तव
इंद्रासकट देव किंवा दैत्यही या दोघांना युद्धात जिंकू शकत नाहीत. असं अद्भुत दृश्य पाहून मी तुला हे सांगितलं.