विमानेनापि गत्वा तु सीता त्रिजटया सह। ददर्श वानराणां तु सर्वं सैन्यं निपातितम्
त्रिजटा सोबत विमानातून जात असताना, सीतेने वानरांची सगळी सेना रणांगणात पडलेली पाहिली.
प्रहृष्टमनसश्चापि ददर्श पिशिताशनान्। वानरांश्चातिदुःखार्तान् रामलक्ष्मणपार्श्वतः
तिने आनंदित मनाने मांसाहारी राक्षसांना आणि राम-लक्ष्मणांच्या जवळ फार दुःखी झालेल्या वानरांना पाहिलं.
ततः सीता ददर्शोभौ शयानौ शरतल्पगौ। लक्ष्मणं चैव रामं च विसंज्ञौ शरपीडितौ
नंतर सीतेच्या नजरेस राम आणि लक्ष्मण दोघेही बाणांच्या शय्येवर शुद्ध हरपून, बाणांनी छिन्नविछिन्न झालेले पडलेले दिसले.
विध्वस्तकवचौ वीरौ विप्रविद्धशरासनौ। सायकैश्छिन्नसर्वाङ्गौ शरस्तम्बमयौ क्षितौ
त्या दोन्ही वीरांचे कवच फाटले होते, धनुष्य दूर फेकले होते, सगळे अंग बाणांनी जखमी झाले होते, आणि ते दोघेही बाणांच्या स्तंभांसारखे जमिनीवर पडले होते.
तौ दृष्ट्वा भ्रातरौ तत्र प्रवीरौ पुरुषर्षभौ। शयानौ पुण्डरीकाक्षौ कुमाराविव पावकी
ते दोन्ही भाऊ, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, कमळासारखी डोळ्यांचे, अग्नीच्या पुत्रांसारखे पडलेले पाहून,
शरतल्पगतौ वीरौ तथाभूतौ नरर्षभौ। दुःखार्ता करुणं सीता सुभृशं विललाप ह
त्या दोन वीरांना, नरश्रेष्ठांना, बाणांच्या शय्येवर अशा अवस्थेत पाहून, सीता फार दुःखी होऊन हृदयद्रावक रडली.
भर्तारमनवद्याङ्गी लक्ष्मणं चासितेक्षणा। प्रेक्ष्य पांसुषु चेष्टन्तौ रुरोद जनकात्मजा
निर्दोष अंग असलेला पती आणि काळ्या डोळ्यांचा लक्ष्मण, हे दोघेही धुळीत तडफडताना पाहून जनकनंदिनी सीता रडू लागली.
सबाष्पशोकाभिहता समीक्ष्य तौ भ्रातरौ देवसुतप्रभावौ। वितर्कयन्ती निधनं तयोः सा दुःखान्विता वाक्यमिदं जगाद
डोळ्यात अश्रू आणि मनात शोक घेऊन, त्या देवपुत्रांसारख्या तेजस्वी दोन भावांना पाहून, त्यांच्या मृत्यूचा विचार करत, दुःखाने व्याकुळ होऊन तिने असे बोलली.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः
या प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या युद्धकांडातील सत्तेचाळीसावा सर्ग समाप्त झाला.
thumb|अष्टचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः ॥६-
आता वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील अठ्ठेचाळीसावा सर्ग ऐका.
भर्तारं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम्। विललाप भृशं सीता करुणं शोककर्शिता
पती मारला गेला आणि बलवान लक्ष्मणही पडला, हे पाहून शोकाने व्याकुळ झालेली सीता हृदयद्रावक रडली.
ऊचुर्लाक्षणिका ये मां पुत्रिण्यविधवेति च। तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः
माझं कधीही वैधव्य येणार नाही, मी नेहमी पुत्रवती राहीन असं म्हणणारे जे जाणकार होते, राम मारला गेल्यावर ते आज सर्व खोटे ठरले.
यज्वनो महिषीं ये मामूचुः पत्नीं च सत्रिणः। तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः
यज्ञ करणाऱ्या पतीची पत्नी, मोठ्या विधी करणाऱ्याची पत्नी म्हणून मला ओळखणारे जे जाणकार होते, राम मारला गेल्यावर ते आज सर्व खोटे ठरले.
वीरपार्थिवपत्नीनां ये विदुर्भर्तृपूजिताम्। तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः
वीर राजाची सन्मानित पत्नी म्हणून मला ओळखणारे जे जाणकार होते, राम मारला गेल्यावर ते आज सर्व खोटे ठरले.
ऊचुः संश्रवणे ये मां द्विजाः कार्तान्तिकाः शुभाम्। तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः
शुभ प्रसंगी, द्विजांनी मला भाग्यवती म्हणून जाहीर केलं, ते सर्व जाणकार राम मारला गेल्यावर आज खोटे ठरले.
इमानि खलु पद्मानि पादयोर्वै कुलस्त्रियः। आधिराज्येऽभिषिच्यन्ते नरेन्द्रैः पतिभिः सह
या खुणा म्हणजेच कुलीन स्त्रियांच्या पायांवरचे कमळ आहेत, ज्या आपल्या राजपतींसोबत राज्याभिषेकाने सन्मानित होतात.
वैधव्यं यान्ति यैर्नार्योऽलक्षणैर्भाग्यदुर्लभाः। नात्मनस्तानि पश्यामि पश्यन्ती हतलक्षणा
ज्या खुणांमुळे दुर्भाग्यवती स्त्रिया वैधव्याला पोहोचतात, त्या माझ्यात मला दिसत नाहीत, पण माझं भाग्य मात्र हरपलं आहे.
सत्यनामानि पद्मानि स्त्रीणामुक्तानि लक्षणैः। तान्यद्य निहते रामे वितथानि भवन्ति मे
स्त्रियांच्या खऱ्या कमळासारख्या खुणा म्हणून ज्या सांगितल्या, त्या राम मारला गेल्यावर आज माझ्यासाठी फक्त शब्द उरले आहेत.
केशाः सूक्ष्माः समा नीला भ्रुवौ चासंहते मम। वृत्ते चारोमके जङ्घे दन्ताश्चाविरला मम
माझे केस बारीक, सम आणि काळे आहेत; माझ्या भुवया जुळलेल्या नाहीत; माझ्या पायांचे पिंड गोल आणि गुळगुळीत आहेत; माझे दात सरळ आणि अखंड आहेत.
शङ्खे नेत्रे करौ पादौ गुल्फावूरू समौ चितौ। अनुवृत्तनखाः स्निग्धाः समाश्चाङ्गुलयो मम
माझे डोळे शंखासारखे, हात आणि पाय नीटस आहेत, टाच आणि मांड्या सम आणि उठावदार आहेत; माझे नखे गुळगुळीत आणि सम आहेत, बोटे सरळ आहेत.
स्तनौ चाविरलौ पीनौ मामकौ मग्नचूचुकौ। मग्ना चोत्सेधनी नाभिः पार्श्वोरस्कं च मे चितम्
माझी स्तन जोडलेली, भरदार आणि गोल आहेत, स्तनाग्र आत गेलेली आहेत; माझी नाभी खोल आणि उठावदार आहे; माझे कंबर आणि छाती नीटस आहेत.
मम वर्णो मणिनिभो मृदून्यङ्गरुहाणि च। प्रतिष्ठितां द्वादशभिर्मामूचुः शुभलक्षणाम्
माझा रंग रत्नासारखा उजळ आहे, अंगावरील केस मऊ आहेत; या बारा शुभ चिन्हांमुळे मला शुभलक्षणी म्हणले गेले.
समग्रयवमच्छिद्रं पाणिपादं च वर्णवत्। मन्दस्मितेत्येव च मां कन्यालाक्षणिका विदुः
माझे हातपाय जणू ज्वारीच्या दाण्यासारखे अखंड आणि सुंदर आहेत; माझे हास्य मंद आहे—यावरून कन्येची लक्षणे जाणणाऱ्यांनी मला ओळखले.
आधिराज्येऽभिषेको मे ब्राह्मणैः पतिना सह। कृतान्तकुशलैरुक्तं तत् सर्वं वितथीकृतम्
ब्राह्मणांनी, जे भविष्य जाणतात, माझ्या पतीसोबत मला राज्याभिषेक होईल असे सांगितले होते; पण ते सर्व खोटे ठरले.
शोधयित्वा जनस्थानं प्रवृत्तिमुपलभ्य च। तीर्त्वा सागरमक्षोभ्यं भ्रातरौ गोष्पदे हतौ
जनस्थानातील वन साफ करून, घडलेल्या घटना समजून, अथांग समुद्र ओलांडून, माझे दोन्ही भाऊ जणू गायीच्या पावलात पडल्यासारखे मारले गेले.
ननु वारुणमाग्नेयमैन्द्रं वायव्यमेव च। अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव राघवौ प्रत्यपद्यत
खरंच, राघवांनी वरुण, अग्नी, इंद्र, वायू आणि ब्रह्मशिर या अस्त्रांचा लाभ मिळवला.
अदृश्यमानेन रणे मायया वासवोपमौ। मम नाथावनाथाया निहतौ रामलक्ष्मणौ
पण युद्धात न दिसणाऱ्या आणि मायेमुळे, इंद्रासारखे सामर्थ्यवान असलेले माझे रामा-लक्ष्मण, जे माझे आधार होते, ते मारले गेले आणि मी निराधार झाले.
नहि दृष्टिपथं प्राप्य राघवस्य रणे रिपुः। जीवन् प्रतिनिवर्तेत यद्यपि स्यान्मनोजवः
युद्धात राघवांच्या नजरेत आलेला कोणताही शत्रू जिवंत परत जात नाही, जरी तो विचाराइतका वेगवान असला तरी.
न कालस्यातिभारोऽस्ति कृतान्तश्च सुदुर्जयः। यत्र रामः सह भ्रात्रा शेते युधि निपातितः
काळासाठी काहीच अवघड नाही, आणि मृत्यू जिंकता येत नाही—जेव्हा राम आपल्या भावासोबत युद्धात पडतो, तेव्हा हेच खरे.
न शोचामि तथा रामं लक्ष्मणं च महारथम्। नात्मानं जननीं चापि यथा श्वश्रूं तपस्विनीम्
माझ्या रामा किंवा महाशूर लक्ष्मणासाठी, किंवा स्वतःसाठी किंवा माझ्या आईसाठी मला इतका दु:ख होत नाही, जितका माझ्या तपस्विनी सासूसाठी होते.