रामं कमलपत्राक्षं शरण्यं रणतोषिणम्। शुशोच भ्रातरं दृष्ट्वा पतितं धरणीतले
कमळासारख्या डोळ्यांचा, सर्वांचा आधार असलेला, रणात आनंद देणारा राम जमिनीवर पडलेला पाहून त्याचा भाऊ फार दुःखी झाला.
हरयश्चापि तं दृष्ट्वा संतापं परमं गताः। शोकार्ताश्चुक्रुशुर्घोरमश्रुपूरितलोचनाः
माकडांनीही त्याला पाहून मोठा शोक केला; दुःखाने व्याकुळ होऊन त्यांनी जोरजोराने रडायला सुरुवात केली, त्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले.
बद्धौ तु तौ वीरशये शयानौ ते वानराः सम्परिवार्य तस्थुः। समागता वायुसुतप्रमुख्या विषादमार्ताः परमं च जग्मुः
ते दोघे वीर शय्येवर बांधलेले पडले होते, आणि हनुमानासह सर्व माकडे त्यांना वेढून उभी राहिली, सगळ्यांना खोल दुःखाने ग्रासले होते.
thumb|षट्चत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः ॥६-
आता श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील युद्धकांडातील छप्पन्नावा सर्ग ऐका.
ततो द्यां पृथिवीं चैव वीक्षमाणा वनौकसः। ददृशुः संततौ बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
तेव्हा वनात राहणारे सर्वजण आकाश आणि पृथ्वी पाहू लागले, आणि बाणांनी झाकलेले राम-लक्ष्मण हे दोन भाऊ त्यांना दिसले.
वृष्ट्वेवोपरते देवे कृतकर्मणि राक्षसे। आजगामाथ तं देशं ससुग्रीवो विभीषणः
पाऊस थांबल्यावर आणि राक्षसाचे काम पूर्ण झाल्यावर, सुग्रीव आणि विभीषण त्या ठिकाणी आले.
नीलश्च द्विविदो मैन्दः सुषेणः कुमुदोऽङ्गदः। तूर्णं हनुमता सार्धमन्वशोचन्त राघवौ
नील, द्विविद, मैंद, सुसेन, कुमुद आणि अंगद हे सर्व हनुमानासोबत लवकर आले आणि राघव बंधूंसाठी शोक करू लागले.
अचेष्टौ मन्दनिःश्वासौ शोणितेन परिप्लुतौ। शरजालाचितौ स्तब्धौ शयानौ शरतल्पगौ
ते दोघे हालचाल न करता, मंद श्वास घेत, रक्ताने माखलेले, बाणांच्या राशीने झाकलेले, बाणांच्या शय्येवर ताठ पडले होते.
निःश्वसन्तौ यथा सर्पौ निश्चेष्टौ मन्दविक्रमौ। रुधिरस्रावदिग्धाङ्गौ तपनीयाविव ध्वजौ
ते दोघे सर्पांसारखे श्वास घेत होते, अजिबात हालचाल नव्हती, शरीरावरून रक्त वाहत होते, आणि ते सोन्याच्या ध्वजासारखे दिसत होते.
तौ वीरशयने वीरौ शयानौ मन्दचेष्टितौ। यूथपैः स्वैः परिवृतौ बाष्पव्याकुललोचनैः
ते दोन्ही वीर शय्येवर पडले होते, हलकीशीही हालचाल नव्हती, आणि त्यांच्या प्रमुखांनी, ज्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते, त्यांना वेढले होते.
राघवौ पतितौ दृष्ट्वा शरजालसमन्वितौ। बभूवुर्व्यथिताः सर्वे वानराः सविभीषणाः
राघव बंधू बाणांच्या राशीने झाकलेले पडलेले पाहून, सर्व माकडे आणि विभीषण यांना मोठा दुःख झाला.
अन्तरिक्षं निरीक्षन्तो दिशः सर्वाश्च वानराः। न चैनं मायया छन्नं ददृशू रावणिं रणे
सर्व माकडे आकाश आणि सर्व दिशांना पाहू लागली, पण रणभूमीत मायेमुळे लपलेला रावणाचा मुलगा त्यांना दिसला नाही.
तं तु मायाप्रतिच्छन्नं माययैव विभीषणः। वीक्षमाणो ददर्शाग्रे भ्रातुः पुत्रमवस्थितम्। तमप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे
पण विभीषणाने मायेमुळे लपलेला, आपल्या भावाचा मुलगा, अद्वितीय पराक्रम असलेला आणि युद्धात कुणीही समोर नसलेला त्याला समोर पाहिला.
ददर्शान्तर्हितं वीरं वरदानाद् विभीषणः। तेजसा यशसा चैव विक्रमेण च संयुतः
विभीषणाने वरदानामुळे तेज, कीर्ती आणि शौर्याने युक्त असलेला तो वीर लपलेला पाहिला.
इन्द्रजित् त्वात्मनः कर्म तौ शयानौ समीक्ष्य च। उवाच परमप्रीतो हर्षयन् सर्वराक्षसान्
इंद्रजिताने स्वतःचे कृत्य आणि ते दोघे पडलेले पाहून, अत्यंत आनंदित होऊन सर्व राक्षसांना आनंदित करत बोलला.
दूषणस्य च हन्तारौ खरस्य च महाबलौ। सादितौ मामकैर्बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
दूषणाचा वध करणारे आणि बलवान खराचा वध करणारे, हे राम-लक्ष्मण बंधू माझ्या बाणांनी पाडले गेले आहेत.
नेमौ मोक्षयितुं शक्यावेतस्मादिषुबन्धनात्। सर्वैरपि समागम्य सर्षिसङ्घैः सुरासुरैः
या बाणांच्या बंदनातून या दोघांना सोडवणं शक्य नाही, अगदी सर्व देव आणि ऋषी एकत्र आले तरीही.
यत्कृते चिन्तयानस्य शोकार्तस्य पितुर्मम। अस्पृष्ट्वा शयनं गात्रैस्त्रियामा याति शर्वरी
ज्याच्यामुळे माझे वडील चिंतेने आणि दुःखाने व्याकुळ होतात, आणि रात्रभर अंगाने पलंगालाही स्पर्श करत नाहीत.
कृत्स्नेयं यत्कृते लङ्का नदी वर्षास्विवाकुला। सोऽयं मूलहरोऽनर्थः सर्वेषां शमितो मया
ज्याच्यासाठी संपूर्ण लंका पावसाळ्यातल्या नदीसारखी अस्वस्थ झाली, त्या सर्व अनर्थाच्या मूळ कारणाचा मी आता अंत केला आहे.
रामस्य लक्ष्मणस्यैव सर्वेषां च वनौकसाम्। विक्रमा निष्फलाः सर्वे यथा शरदि तोयदाः
राम, लक्ष्मण आणि सर्व वानरांच्या शौर्याचं आता काहीच फळ उरलं नाही, जसं शरद ऋतूतल्या मेघांचं काहीच होत नाही.
एवमुक्त्वा तु तान् सर्वान् राक्षसान् परिपश्यतः। यूथपानपि तान् सर्वांस्ताडयत् स च रावणिः
असं म्हणून, रावणाचा मुलगा सर्व राक्षसांच्या समोर आणि वानरांच्या सेनापतींना जोरात मारू लागला.
नीलं नवभिराहत्य मैन्दं सद्विविदं तथा। त्रिभिस्त्रिभिरमित्रघ्नस्तताप परमेषुभिः
त्याने नीलाला नव्ह बाणांनी, आणि मैंद व विविदालाही बाणांनी जखमी केलं; शत्रूंचा संहार करणाऱ्याने त्यांना उत्तम बाणांनी त्रास दिला.
जाम्बवन्तं महेष्वासो विद्ध्वा बाणेन वक्षसि। हनूमतो वेगवतो विससर्ज शरान् दश
महान धनुर्धारीने जांबुवंताच्या छातीला एक बाण मारला आणि वेगवान हनुमानावर दहा बाण सोडले.
गवाक्षं शरभं चैव तावप्यमितविक्रमौ। द्वाभ्यां द्वाभ्यां महावेगो विव्याध युधि रावणिः
गवाक्ष आणि शरभ, हे दोघेही अपार शौर्य असलेले, त्यांना रावणाने युद्धात प्रत्येकी दोन बाणांनी जखमी केलं.
गोलाङ्गूलेश्वरं चैव वालिपुत्रमथाङ्गदम्। विव्याध बहुभिर्बाणैस्त्वरमाणोऽथ रावणिः
गोलांगूल, वानरांचा स्वामी, आणि वालीचा पुत्र अंगद, यांना रावणाचा मुलगा घाईने अनेक बाणांनी जखमी करू लागला.
तान् वानरवरान् भित्त्वा शरैरग्निशिखोपमैः। ननाद बलवांस्तत्र महासत्त्वः स रावणिः
त्या श्रेष्ठ वानरांना अग्निसारख्या ज्वाळासमान बाणांनी भेदून, बलवान आणि महान सामर्थ्य असलेला रावणाचा मुलगा तिथे मोठ्याने गर्जना करू लागला.
तानर्दयित्वा बाणौघैस्त्रसयित्वा च वानरान्। प्रजहास महाबाहुर्वचनं चेदमब्रवीत्
बाणांच्या वर्षावाने त्यांना त्रस्त करून आणि वानरांना घाबरवून, मोठ्या भुजांचा तो वीर हसला आणि असे बोलला.
शरबन्धेन घोरेण मया बद्धौ चमूमुखे। सहितौ भ्रातरावेतौ निशामयत राक्षसाः
या भीषण बाणांच्या जाळ्यात मी हे दोन्ही भाऊ रणभूमीत बांधून टाकले आहेत; हे राक्षसांनो, पाहा त्यांना.
एवमुक्तास्तु ते सर्वे राक्षसाः कूटयोधिनः। परं विस्मयमापन्नाः कर्मणा तेन हर्षिताः
असं ऐकून ते सर्व कपटी युद्ध करणारे राक्षस फारच आश्चर्यचकित झाले आणि त्या कृत्यामुळे आनंदित झाले.
विनेदुश्च महानादान् सर्वे ते जलदोपमाः। हतो राम इति ज्ञात्वा रावणिं समपूजयन्
ते सर्व राक्षस मेघांसारखे मोठ्या आवाजात गर्जना करू लागले आणि 'राम मारला गेला' असं समजून रावणाच्या मुलाचं पूजन करू लागले.