तं भीमवेगा हरयो नाराचैः क्षतविक्षताः। अन्धकारे न ददृशुर्मेघैः सूर्यमिवावृतम्
ती भीषण वेगाने धावणाऱ्या वानरांना तीक्ष्ण बाणांनी जखमी केले गेले, अंधारात त्यांनी त्याला पाहूच शकले नाहीत, जणू ढगांनी झाकलेला सूर्य दिसत नाही तसं.
रामलक्ष्मणयोरेव सर्वदेहभिदः शरान्। भृशमावेशयामास रावणिः समितिंजयः
रावणाचा मुलगा, युद्धात नेहमी जिंकणारा, फक्त राम आणि लक्ष्मण यांच्या शरीरातच जोरदार बाणांचा वर्षाव करू लागला.
निरन्तरशरीरौ तु तावुभौ रामलक्ष्मणौ। क्रुद्धेनेन्द्रजिता वीरौ पन्नगैः शरतां गतैः
त्या दोन्ही वीर राम आणि लक्ष्मण यांच्या अंगावर एकही जागा न उरता, संतापलेल्या इंद्रजिताने सर्पासारख्या बाणांनी वार केले.
तयोः क्षतजमार्गेण सुस्राव रुधिरं बहु। तावुभौ च प्रकाशेते पुष्पिताविव किंशुकौ
त्यांच्या जखमांतून पुष्कळ रक्त वाहू लागले, आणि दोघेही फुललेल्या किंशुकाच्या झाडासारखे लाल दिसू लागले.
ततः पर्यन्तरक्ताक्षो भिन्नाञ्जनचयोपमः। रावणिर्भ्रातरौ वाक्यमन्तर्धानगतोऽब्रवीत्
नंतर, रावणाचा मुलगा, डोळे रक्ताळलेले आणि तुटलेल्या काजळासारखा काळा दिसत, अदृश्य अवस्थेत त्या दोघा भावांशी बोलू लागला.
युध्यमानमनालक्ष्यं शक्रोऽपि त्रिदशेश्वरः। द्रष्टुमासादितुं वापि न शक्तः किं पुनर्युवाम्
युद्धात मला ओळखता येत नाही, अगदी देवांचा राजा इंद्रही मला पाहू शकत नाही किंवा जवळ येऊ शकत नाही, मग तुम्ही दोघं कसे पाहाल?
प्रापिताविषुजालेन राघवौ कङ्कपत्रिणा। एष रोषपरीतात्मा नयामि यमसादनम्
हे राघवांनो, माझ्या गिधाडाच्या पिसांनी असलेल्या सर्पबाणांच्या जाळ्यात अडकलेले तुम्हा दोघांना, मी रागाने आता यमाच्या घरी पाठवतो.
एवमुक्त्वा तु धर्मज्ञौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। निर्बिभेद शितैर्बाणैः प्रजहर्ष ननाद च
असं म्हणून, त्याने धर्माची जाण असलेल्या राम आणि लक्ष्मण या दोन्ही भावांना तीक्ष्ण बाणांनी भोसकले आणि आनंदाने मोठ्याने गर्जना केली.
भिन्नाञ्जनचयश्यामो विस्फार्य विपुलं धनुः। भूय एव शरान् घोरान् विससर्ज महामृधे
तुटलेल्या काजळाच्या ढिगासारखा काळा दिसणारा तो, मोठं धनुष्य ताणून, पुन्हा एकदा त्या प्रचंड युद्धात भयानक बाण सोडू लागला.
ततो मर्मसु मर्मज्ञो मज्जयन् निशितान् शरान्। रामलक्ष्मणयोर्वीरो ननाद च मुहुर्मुहुः
मग, महत्वाच्या जागा नेमके ओळखणाऱ्या त्या वीराने, राम आणि लक्ष्मण यांच्या अंगावर तीक्ष्ण बाण घुसवत, पुन्हा पुन्हा मोठ्याने गर्जना केली.
बद्धौ तु शरबन्धेन तावुभौ रणमूर्धनि। निमेषान्तरमात्रेण न शेकतुरवेक्षितुम्
युद्धाच्या मध्यभागी सर्पबाणांनी बांधले गेलेले ते दोघे, डोळ्याची पापणी लवते इतक्या वेळातही एकमेकांकडे पाहू शकले नाहीत.
ततो विभिन्नसर्वाङ्गौ शरशल्याचितौ कृतौ। ध्वजाविव महेन्द्रस्य रज्जुमुक्तौ प्रकम्पितौ
नंतर, सर्व अंग छिद्रित आणि बाणांनी आच्छादलेले, ते दोघे, जणू इंद्राच्या पताका दोर तुटल्यावर हलते तशी, थरथर कापू लागले.
तौ सम्प्रचलितौ वीरौ मर्मभेदेन कर्शितौ। निपेततुर्महेष्वासौ जगत्यां जगतीपती
त्या दोन्ही महान धनुर्धारी वीरांना, महत्वाच्या जागी लागलेल्या जखमांनी थकवले, ते डगमगत खाली पडले—जगाचे स्वामी जमिनीवर लोळवले गेले.
तौ वीरशयने वीरौ शयानौ रुधिरोक्षितौ। शरवेष्टितसर्वाङ्गावार्तौ परमपीडितौ
वीरांच्या शय्येवर पडलेले, रक्ताने माखलेले, सर्व अंग बाणांनी वेढलेले, ते दोघे प्रचंड वेदनेने तडफडू लागले.
नह्यविद्धं तयोर्गात्रे बभूवाङ्गुलमन्तरम्। नानिर्विण्णं न चाध्वस्तमाकराग्रादजिह्मगैः
त्यांच्या शरीरावर एकही बोटभर जागा बाणांनी भेदली गेली नव्हती असं उरलं नव्हतं; बाणांच्या टोकापासून टोकापर्यंत कुठेही न छेदलेलं किंवा न तुटलेलं ठिकाण नव्हतं.
तौ तु क्रूरेण निहतौ रक्षसा कामरूपिणा। असृक् सुस्रुवतुस्तीव्रं जलं प्रस्रवणाविव
त्या निर्दयी, रूप बदलणाऱ्या राक्षसाने घायाळ केलेल्या त्या दोघांच्या शरीरातून, जणू झऱ्यातून पाणी वाहतं तसं, रक्ताचा प्रवाह वाहू लागला.
पपात प्रथमं रामो विद्धो मर्मसु मार्गणैः। क्रोधादिन्द्रजिता येन पुरा शक्रो विनिर्जितः
इंद्रजिताने, जो कधीकाळी संतापाने इंद्रालाही हरवला होता, त्याने क्रोधाने मारलेल्या बाणांनी रामाच्या महत्वाच्या जागा भेदल्या, आणि राम प्रथम खाली पडला.
रुक्मपुङ्खैः प्रसन्नाग्रै रजोगतिभिराशुगैः। नाराचैरर्धनाराचैर्भल्लैरञ्जलिकैरपि। विव्याध वत्सदन्तैश्च सिंहदंष्ट्रैः क्षुरैस्तथा
सुवर्ण पिसांचे, टोकदार, वेगाने उडणारे, रुंद टोकाचे, अर्धे रुंद, अर्धचंद्राकार, हाताच्या आकाराचे, वासराच्या दातासारखे, सिंहाच्या दातासारखे आणि क्षुरासारखे असे विविध प्रकारचे बाण त्याने त्यांच्यावर सोडले.
स वीरशयने शिश्येऽविज्यमाविध्य कार्मुकम्। भिन्नमुष्टिपरीणाहं त्रिनतं रुक्मभूषितम्
तेथे तो वीर शय्येवर पडला होता, त्याचे मोठे धनुष्य मोकळे, मूठ तुटलेले, तीन वळणाचे आणि सोन्याने सजवलेले होते.
बाणपातान्तरे रामं पतितं पुरुषर्षभम्। स तत्र लक्ष्मणो दृष्ट्वा निराशो जीवितेऽभवत्
बाणांच्या वर्षावात राम, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, पडलेला पाहून लक्ष्मणाला जिवंत राहण्याची आशा उरली नाही.
रामं कमलपत्राक्षं शरण्यं रणतोषिणम्। शुशोच भ्रातरं दृष्ट्वा पतितं धरणीतले
कमळासारख्या डोळ्यांचा, सर्वांचा आधार असलेला, रणात आनंद देणारा राम जमिनीवर पडलेला पाहून त्याचा भाऊ फार दुःखी झाला.
हरयश्चापि तं दृष्ट्वा संतापं परमं गताः। शोकार्ताश्चुक्रुशुर्घोरमश्रुपूरितलोचनाः
माकडांनीही त्याला पाहून मोठा शोक केला; दुःखाने व्याकुळ होऊन त्यांनी जोरजोराने रडायला सुरुवात केली, त्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले.
बद्धौ तु तौ वीरशये शयानौ ते वानराः सम्परिवार्य तस्थुः। समागता वायुसुतप्रमुख्या विषादमार्ताः परमं च जग्मुः
ते दोघे वीर शय्येवर बांधलेले पडले होते, आणि हनुमानासह सर्व माकडे त्यांना वेढून उभी राहिली, सगळ्यांना खोल दुःखाने ग्रासले होते.
thumb|षट्चत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः ॥६-
आता श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील युद्धकांडातील छप्पन्नावा सर्ग ऐका.
ततो द्यां पृथिवीं चैव वीक्षमाणा वनौकसः। ददृशुः संततौ बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
तेव्हा वनात राहणारे सर्वजण आकाश आणि पृथ्वी पाहू लागले, आणि बाणांनी झाकलेले राम-लक्ष्मण हे दोन भाऊ त्यांना दिसले.
वृष्ट्वेवोपरते देवे कृतकर्मणि राक्षसे। आजगामाथ तं देशं ससुग्रीवो विभीषणः
पाऊस थांबल्यावर आणि राक्षसाचे काम पूर्ण झाल्यावर, सुग्रीव आणि विभीषण त्या ठिकाणी आले.
नीलश्च द्विविदो मैन्दः सुषेणः कुमुदोऽङ्गदः। तूर्णं हनुमता सार्धमन्वशोचन्त राघवौ
नील, द्विविद, मैंद, सुसेन, कुमुद आणि अंगद हे सर्व हनुमानासोबत लवकर आले आणि राघव बंधूंसाठी शोक करू लागले.
अचेष्टौ मन्दनिःश्वासौ शोणितेन परिप्लुतौ। शरजालाचितौ स्तब्धौ शयानौ शरतल्पगौ
ते दोघे हालचाल न करता, मंद श्वास घेत, रक्ताने माखलेले, बाणांच्या राशीने झाकलेले, बाणांच्या शय्येवर ताठ पडले होते.
निःश्वसन्तौ यथा सर्पौ निश्चेष्टौ मन्दविक्रमौ। रुधिरस्रावदिग्धाङ्गौ तपनीयाविव ध्वजौ
ते दोघे सर्पांसारखे श्वास घेत होते, अजिबात हालचाल नव्हती, शरीरावरून रक्त वाहत होते, आणि ते सोन्याच्या ध्वजासारखे दिसत होते.
तौ वीरशयने वीरौ शयानौ मन्दचेष्टितौ। यूथपैः स्वैः परिवृतौ बाष्पव्याकुललोचनैः
ते दोन्ही वीर शय्येवर पडले होते, हलकीशीही हालचाल नव्हती, आणि त्यांच्या प्रमुखांनी, ज्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते, त्यांना वेढले होते.