विश्वामित्रो हि राजर्षिर्हृष्टपुष्टस्तदाभवत्। सान्तःपुरवरो राजा सब्राह्मणपुरोहितः
तेव्हा राजर्षी विश्वामित्र, आपलं घराणं, पुरोहित आणि नोकरांसह, आनंदी आणि तृप्त झाले.
सामात्यो मन्त्रिसहितः सभृत्यः पूजितस्तदा। युक्तः परमहर्षेण वसिष्ठमिदमब्रवीत्
मंत्री आणि सेवकांसह सन्मान मिळाल्यावर, अत्यंत आनंदाने विश्वामित्रांनी वसिष्ठांना म्हणाले.
पूजितोऽहं त्वया ब्रह्मन् पूजार्हेण सुसत्कृतः। श्रूयतामभिधास्यामि वाक्यं वाक्यविशारद
ब्राह्मण, तू मला योग्य मानाने आदर दिलास; आता मी बोलतोय, शब्दांचा जाणकार, ऐक.
गवां शतसहस्रेण दीयतां शबला मम। रत्नं हि भगवन्नेतद् रत्नहारी च पार्थिवः
मला शबला दे, त्याबदल्यात मी तुला एक लाख गायी देतो; कारण ही गाय खरोखर रत्न आहे, आणि राजा रत्न गोळा करतो.
तस्मान्मे शबलां देहि ममैषा धर्मतो द्विज। एवमुक्तस्तु भगवान् वसिष्ठो मुनिपुंगवः
म्हणून द्विजा, मला शबला धर्माने दे; असं म्हटल्यावर वसिष्ठ ऋषी उत्तर देऊ लागले.
विश्वामित्रेण धर्मात्मा प्रत्युवाच महीपतिम्। नाहं शतसहस्रेण नापि कोटिशतैर्गवाम्
धर्मात्मा वसिष्ठांनी विश्वामित्र राजाला उत्तर दिलं: मी शबला एक लाख गायींना किंवा कोट्यवधी गायींना सुद्धा देणार नाही.
राजन् दास्यामि शबलां राशिभी रजतस्य वा। न परित्यागमर्हेयं मत्सकाशादरिंदम
राजा, मी शबला रुप्याच्या राशींसाठी सुद्धा देणार नाही; मी तिला सोडू शकत नाही, हे शत्रूंचा पराभव करणारा.
शाश्वती शबला मह्यं कीर्तिरात्मवतो यथा। अस्यां हव्यं च कव्यं च प्राणयात्रा तथैव च
शबला कायम माझीच आहे, जशी सद्गुणी माणसाची कीर्ती असते; तिच्यामुळेच मला देव-ऋषींसाठी हवन, आणि माझ्या उपजीविकेची साधनं मिळतात.
आयत्तमग्निहोत्रं च बलिर्होमस्तथैव च। स्वाहाकारवषट्कारौ विद्याश्च विविधास्तथा
तिच्यामुळेच अग्निहोत्र, बळी, होम, स्वाहा- वषट्कार, आणि विविध विद्या चालतात.
आयत्तमत्र राजर्षे सर्वमेतन्न संशयः। सर्वस्वमेतत् सत्येन मम तुष्टिकरी तथा
राजर्षी, हे सगळं तिच्यावर अवलंबून आहे—यात शंका नाही; तीच माझं सर्वस्व आहे, माझ्या समाधानाचं आणि सत्याचं कारण आहे.
कारणैर्बहुभी राजन् न दास्ये शबलां तव। वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु विश्वामित्रोऽब्रवीत् तदा
राजा, अनेक कारणांनी मी शबला तुला देणार नाही; असं वसिष्ठांनी सांगितल्यावर विश्वामित्र बोलू लागले.
संरब्धतरमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः। हैरण्यकक्षग्रैवेयान् सुवर्णाङ्कुशभूषितान्
वाक्प्रभूने मोठ्या उत्साहाने आणि तीव्रतेने असे सांगितले, "मी तुला सोन्याच्या गळ्यातील, सोन्याच्या अंकुशांनी सजवलेले, सोन्याच्या पट्ट्यांनी मढवलेले हत्ती देतो."
ददामि कुञ्जराणां ते सहस्राणि चतुर्दश। हैरण्यानां रथानां च श्वेताश्वानां चतुर्युजाम्
मी तुला चौदा हजार सोन्याचे हत्ती देतो, आणि चार पांढऱ्या घोड्यांनी ओढलेले सोन्याचे रथही देतो.
ददामि ते शतान्यष्टौ किंकिणीकविभूषितान्। हयानां देशजातानां कुलजानां महौजसाम्। सहस्रमेकं दश च ददामि तव सुव्रत
मी तुला आठशे घंटा बांधलेल्या, उत्तम वंशातील आणि बलवान अशा देशी घोड्यांचा समूह देतो, आणि हजार दहा घोडेही देतो, हे धर्मनिष्ठा असलेले.
नानावर्णविभक्तानां वयःस्थानां तथैव च। ददाम्येकां गवां कोटिं शबला दीयतां मम
विविध रंगांच्या आणि वयाच्या गायींची एक कोटी मी तुला देतो; पण ती चित्री गाय मात्र मला मिळू दे.
यावदिच्छसि रत्नानि हिरण्यं वा द्विजोत्तम। तावद् ददामि ते सर्वं दीयतां शबला मम
तुला जितकी रत्ने किंवा जितके सोने हवे असेल, तेवढे सर्व मी तुला देतो, पण ती चित्री गाय मला मिळू दे.
एवमुक्तस्तु भगवान् विश्वामित्रेण धीमता। न दास्यामीति शबलां प्राह राजन् कथंचन
धीरगंभीर विश्वामित्राने असे म्हटल्यावर, त्या पूज्य ऋषीने उत्तर दिले, "राजा, मी कोणत्याही परिस्थितीत ती चित्री गाय देणार नाही."
एतदेव हि मे रत्नमेतदेव हि मे धनम्। एतदेव हि सर्वस्वमेतदेव हि जीवितम्
"हीच माझी संपत्ती, हेच माझे धन; हीच माझी सर्व काही, हिच माझे प्राण आहे."
दर्शश्च पौर्णमासश्च यज्ञाश्चैवाप्तदक्षिणाः। एतदेव हि मे राजन् विविधाश्च क्रियास्तथा
"नवचंद्र आणि पौर्णिमेचे यज्ञ, आणि सर्व विधिपूर्वक केलेली कर्मे—हेच माझे आहे, राजा, तसेच इतर अनेक विधीही."
अतोमूलाः क्रियाः सर्वा मम राजन् न संशयः। बहुना किं प्रलापेन न दास्ये कामदोहिनीम्
"राजा, माझ्या सर्व कर्मांचा आधार हिच आहे, यात शंका नाही; जास्त बोलण्यात काय अर्थ? मी ती कामधेनू देणार नाही."
thumb|चतुःपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील चोपन्नावा सर्ग ऐका.
कामधेनुं वसिष्ठोऽपि यदा न त्यजते मुनिः। तदास्य शबलां राम विश्वामित्रोऽन्वकर्षत
जेव्हा वसिष्ठ ऋषीने कामधेनू सोडली नाही, तेव्हा विश्वामित्राने ती चित्री गाय ओढून नेण्यास सुरुवात केली, हे राम.
नीयमाना तु शबला राम राज्ञा महात्मना। दुःखिता चिन्तयामास रुदन्ती शोककर्शिता
महान राजा तिला नेत असताना, ती चित्री गाय फार दुःखी झाली, रडू लागली आणि शोकाने ग्रासून विचार करू लागली.
परित्यक्ता वसिष्ठेन किमहं सुमहात्मना। याहं राजभृतैर्दीना ह्रियेय भृशदुःखिता
"महान वसिष्ठाने मला सोडले, म्हणून मी इतकी दुःखी होऊन राजाच्या माणसांनी ओढून नेली जाते आहे का?"
किं मयापकृतं तस्य महर्षेर्भावितात्मनः। यन्मामनागसं दृष्ट्वा भक्तां त्यजति धार्मिकः
"त्या महान आत्म्याच्या ऋषीला मी काय अपराध केला, की ज्याने मला निरपराध आणि भक्तीने भरलेली पाहूनही, तो धर्मात्मा मला सोडून देतो आहे?"
इति संचिन्तयित्वा तु निःश्वस्य च पुनः पुनः। जगाम वेगेन तदा वसिष्ठं परमौजसम्
असे विचार करून, आणि पुन्हा पुन्हा सुस्कारा टाकून, ती वेगाने अत्यंत सामर्थ्यवान वसिष्ठाकडे गेली.
निर्धूय तांस्तदा भृत्यान् शतशः शत्रुसूदन। जगामानिलवेगेन पादमूलं महात्मनः
शेकडो राजाच्या माणसांना झटकून, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या, ती वाऱ्याच्या वेगाने त्या महात्म्याच्या पायाशी धावून गेली.
शबला सा रुदन्ती च क्रोशन्ती चेदमब्रवीत्। वसिष्ठस्याग्रतः स्थित्वा रुदन्ती मेघनिःस्वना
ती चित्री गाय रडत आणि ओरडत वसिष्ठासमोर उभी राहिली आणि तिचा आवाज मेघगर्जनेसारखा घुमत, तिने असे सांगितले.
भगवन् किं परित्यक्ता त्वयाहं ब्रह्मणः सुत। यस्माद् राजभटा मां हि नयन्ते त्वत्सकाशतः
"भगवंत, ब्रह्मदेवांचे पुत्र, तुम्ही मला का सोडले, म्हणून राजाचे सैनिक मला तुमच्या जवळून नेत आहेत?"
एवमुक्तस्तु ब्रह्मर्षिरिदं वचनमब्रवीत्। शोकसंतप्तहृदयां स्वसारमिव दुःखिताम्
अशा प्रकारे बोलल्यावर त्या ब्रह्मर्षींनी जणू दुःखाने होरपळलेल्या, शोकाने व्याकुळ झालेल्या आपल्या बहिणीसारखी तिला अशी शब्दे सांगितली.