तां रत्नपूर्णां बहुसंविधानां प्रासादमालाभिरलंकृतां च। पुरीं महायन्त्रकवाटमुख्यां ददर्श रामो महता बलेन
रामाने आपल्या मोठ्या सैन्यासह, रत्नांनी भरलेली, विविध प्रकारांनी सजवलेली, राजवाड्यांच्या रांगांनी शोभलेली आणि मोठ्या यंत्रांनी बंद केलेली अशी ती नगरी पाहिली.
thumb|चत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील चाळीसावा सर्ग ऐका.
ततो रामः सुवेलाग्रं योजनद्वयमण्डलम्। उपारोहत् ससुग्रीवो हरियूथैः समन्वितः
त्यानंतर राम सुग्रीव आणि वानरांसह दोन योजनांच्या परिसराचा सुवेल पर्वतावर चढला.
स्थित्वा मुहूर्तं तत्रैव दिशो दश विलोकयन्। त्रिकूटशिखरे रम्ये निर्मितां विश्वकर्मणा
तेथे थोडा वेळ उभा राहून, दहा दिशा न्याहाळताना त्याने त्रिकूट शिखरावर विश्वकर्म्याने बांधलेली सुंदर नगरी पाहिली.
ददर्श लङ्कां सुन्यस्तां रम्यकाननशोभिताम्। तस्य गोपुरशृङ्गस्थं राक्षसेन्द्रं दुरासदम्
त्याने रम्य बागांनी सजलेली, सुंदरपणे वसलेली लंका आणि तिच्या गडाच्या कळसावर उभा असलेला, सहज न जिंकता येणारा राक्षसांचा राजा पाहिला.
श्वेतचामरपर्यन्तं विजयच्छत्रशोभितम्। रक्तचन्दनसंलिप्तं रत्नाभरणभूषितम्
त्याने पांढऱ्या चामरांनी वेढलेला, विजयछत्राने शोभलेला, लाल चंदन लावलेला आणि रत्नांच्या दागिन्यांनी सजलेला रावण पाहिला.
नीलजीमूतसंकाशं हेमसंछादिताम्बरम्। ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम्
तो निळ्या ढगासारखा दिसत होता, सोन्याच्या वस्त्रांनी मढलेला आणि ऐरावताच्या सुळ्याने छातीवर खुणा असलेला होता.
शशलोहितरागेण संवीतं रक्तवाससा। संध्यातपेन संछन्नं मेघराशिमिवाम्बरे
खाराच्या रक्तासारख्या लाल वस्त्रांनी वेढलेला, संध्याकाळच्या प्रकाशाने झाकलेला, तो आकाशातील मेघांच्या राशीसारखा भासत होता.
पश्यतां वानरेन्द्राणां राघवस्यापि पश्यतः। दर्शनाद् राक्षसेन्द्रस्य सुग्रीवः सहसोत्थितः
वानरांच्या प्रमुखांसह रामही पाहत असताना, राक्षसांच्या राजाला पाहताच सुग्रीव अचानक उठला.
क्रोधवेगेन संयुक्तः सत्त्वेन च बलेन च। अचलाग्रादथोत्थाय पुप्लुवे गोपुरस्थले
राग, धैर्य आणि बळ याने भरून, तो डोंगराच्या टोकावरून उडी मारून गडाच्या माळावर पोहोचला.
स्थित्वा मुहूर्तं सम्प्रेक्ष्य निर्भयेनान्तरात्मना। तृणीकृत्य च तद् रक्षः सोऽब्रवीत् परुषं वचः
थोडा वेळ निडरपणे सर्वत्र पाहून, त्या राक्षसाला तुच्छ मानत, त्याने कठोर शब्द बोलले.
लोकनाथस्य रामस्य सखा दासोऽस्मि राक्षस। न मया मोक्ष्यसेऽद्य त्वं पार्थिवेन्द्रस्य तेजसा
अरे राक्षसा, मी लोकांचा स्वामी रामाचा मित्र आणि दास आहे; आज राजाधिराज रामाच्या तेजाने, तू माझ्या हातून सुटणार नाहीस.
इत्युक्त्वा सहसोत्पत्य पुप्लुवे तस्य चोपरि। आकृष्य मुकुटं चित्रं पातयामास तद् भुवि
असे म्हणून, तो अचानक उडी मारून त्याच्या डोक्यावरचा सुंदर मुकुट पकडून खाली फेकला.
समीक्ष्य तूर्णमायान्तं बभाषे तं निशाचरः। सुग्रीवस्त्वं परोक्षं मे हीनग्रीवो भविष्यसि
तो वेगाने येताना पाहून, त्या निशाचराने म्हटले: 'सुग्रीवा, मी तुला ओळखतो! लवकरच तुझा गळा नाहीसा होईल.'
इत्युक्त्वोत्थाय तं क्षिप्रं बाहुभ्यामाक्षिपत् तले। कन्दुवत् स समुत्थाय बाहुभ्यामाक्षिपद्धरिः
असे म्हणून, तो पटकन उठून दोन्ही हातांनी त्याला जमिनीवर आपटला; पण ऊसासारखा सुग्रीवही उठून दोन्ही हातांनी त्याला परत आपटला.
परस्परं स्वेदविदिग्धगात्रौ परस्परं शोणितरक्तदेहौ। परस्परं श्लिष्टनिरुद्धचेष्टौ परस्परं शाल्मलिकिंशुकाविव
त्यांची शरीरं घामाने ओलसर, रक्ताने माखलेली, एकमेकांना घट्ट धरून हालचाल रोखलेली, जणू शाल्मली आणि किंशुक वृक्ष एकमेकांत गुंतले आहेत असे वाटत होते.
मुष्टिप्रहारैश्च तलप्रहारै- ररत्निघातैश्च कराग्रघातैः। तौ चक्रतुर्युद्धमसह्यरूपं महाबलौ राक्षसवानरेन्द्रौ
मुठीने, तळव्याने, कोपराने आणि हाताच्या टोकाने एकमेकांवर घाव घालत, हे दोन्ही बलाढ्य — वानरांचा आणि राक्षसांचा राजा — असह्य असा भीषण संग्राम करू लागले.
कृत्वा नियुद्धं भृशमुग्रवेगौ कालं चिरं गोपुरवेदिमध्ये। उत्क्षिप्य चोत्क्षिप्य विनम्य देहौ पादक्रमाद् गोपुरवेदिलग्नौ
गडाच्या माळावर दोघांनी दीर्घकाळ अत्यंत वेगाने घनघोर कुस्ती केली; एकमेकांचे शरीर उचलून, फेकून, वाकवून, पायांनी गडाच्या माळावर दाबून धरले.
अन्योन्यमापीड्य विलग्नदेहौ तौ पेततुः सालनिखातमध्ये। उत्पेततुर्भूमितलं स्पृशन्तौ स्थित्वा मुहूर्तं त्वभिनिःश्वसन्तौ
एकमेकाला घट्ट धरून, दोघेही एकमेकांच्या अंगाशी जुळून, त्या सालाच्या खांबांच्या मध्ये पडले. मग ते उडी मारून, जमिनीला स्पर्श करून, थोडा वेळ तिथेच उभे राहिले आणि जोरजोराने श्वास घेत राहिले.
आलिङ्ग्य चालिङ्ग्य च बाहुयोक्त्रैः संयोजयामासतुराहवे तौ। संरम्भशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौ सुचेरतुः सम्प्रति युद्धमार्गैः
दोघांनी एकमेकांना घट्ट मिठी मारली, हातांनी एकमेकांना आवळले आणि युद्धात सर्व कौशल्य, शिक्षण आणि ताकद लावून, युद्धाच्या सर्व मार्गांनी ते एकमेकांशी भिडले.
शार्दूलसिंहाविव जातदंष्ट्रौ गजेन्द्रपोताविव सम्प्रयुक्तौ। संहत्य संवेद्य च तौ कराभ्यां तौ पेततुर्वै युगपद् धरायाम्
जसा वाघ आणि सिंह दात दाखवून एकमेकांवर तुटून पडतात, किंवा दोन बलाढ्य हत्ती एकमेकांशी झुंजतात, तशीच त्यांनी हातांनी एकमेकांना घट्ट पकडले आणि दोघेही एकाच वेळी जमिनीवर कोसळले.
उद्यम्य चान्योन्यमधिक्षिपन्तौ संचक्रमाते बहु युद्धमार्गे। व्यायामशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौ क्लमं न तौ जग्मतुराशु वीरौ
एकमेकांना उचलून फेकताना, दोघेही अनेक प्रकारे युद्ध करत होते. व्यायाम आणि शिक्षणाने मिळालेली ताकद वापरून, हे दोन्ही वीर थकत नव्हते.
बाहूत्तमैर्वारणवारणाभै- र्निवारयन्तौ परवारणाभौ। चिरेण कालेन भृशं प्रयुद्धौ संचेरतुर्मण्डलमार्गमाशु
त्यांचे हात मोठ्या हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे होते, आणि दोघेही एकमेकांचे आघात थोपवत होते. खूप वेळ आणि जोरदार झुंजीनंतर, ते युद्धभूमीवर वेगाने फिरू लागले.
तौ परस्परमासाद्य यत्तावन्योन्यसूदने। मार्जाराविव भक्षार्थेऽवतस्थाते मुहुर्मुहुः
एकमेकांसमोर येऊन, दोघेही एकमेकाचा नाश करण्यासाठी सर्व शक्तीने झुंज देत होते. ते पुन्हा पुन्हा समोरासमोर उभे राहत, जसे दोन मांजरे अन्नासाठी भांडतात.
मण्डलानि विचित्राणि स्थानानि विविधानि च। गोमूत्रकाणि चित्राणि गतप्रत्यागतानि च
त्यांनी विविध प्रकारच्या वळणाऱ्या हालचाली केल्या, वेगवेगळ्या उभ्या राहण्याच्या स्थिती घेतल्या, गायीच्या मूत्राच्या आकारासारख्या विचित्र वळणाऱ्या हालचाली केल्या आणि पुढे-पुढे, मागे-मागे असे अनेक प्रकारे हालचाली केल्या.
तिरश्चीनगतान्येव तथा वक्रगतानि च। परिमोक्षं प्रहाराणां वर्जनं परिधावनम्
ते कधी तिरके, कधी वक्र वळण घेत, वार चुकवत, परतवून लावत आणि एकमेकांच्या भोवती धावत होते.
अभिद्रवणमाप्लावमवस्थानं सविग्रहम्। परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम्
कधी ते समोर धावत, कधी उडी मारत, कधी ठामपणे उभे राहत, कधी मागे वळत, कधी पळत, कधी झेप घेत दूर जात होते.
उपन्यस्तमपन्यस्तं युद्धमार्गविशारदौ। तौ विचेरतुरन्योन्यं वानरेन्द्रश्च रावणः
युद्धकौशल्यात निपुण असलेले, दोघेही कधी पुढे, कधी मागे होत, एकमेकांच्या भोवती फिरत राहिले — वानरांचा राजा आणि रावण.
एतस्मिन्नन्तरे रक्षो मायाबलमथात्मनः। आरब्धुमुपसम्पेदे ज्ञात्वा तं वानराधिपः
इतक्यात, राक्षसाने वानरराजाला ओळखून, आपली मायावी शक्ती वापरण्याचा निर्धार केला.
उत्पपात तदाऽऽकाशं जितकाशी जितक्लमः। रावणः स्थित एवात्र हरिराजेन वञ्चितः
तेव्हा रावण, आकाश जिंकलेला आणि थकवा जिंकलेला, आकाशात उडी मारून गेला. पण वानरराजाने त्याला फसवले, म्हणून तो तिथेच थांबला.