सा मुहूर्तात् समाश्वस्य परिलभ्याथ चेतनाम्। तच्छिरः समुपास्थाय विललापायतेक्षणा
थोड्या वेळाने भानावर येऊन, तिने त्याचं डोकं जवळ घेतलं आणि मोठ्या दुःखाने डोळे भरून रडू लागली.
हा हतास्मि महाबाहो वीरव्रतमनुव्रत। इमां ते पश्चिमावस्थां गतास्मि विधवा कृता
हाय! मी संपले रे, महाबाहू, वीरधर्म पाळणारा! तुझ्या शेवटच्या अवस्थेला मी पोहोचले, आता मी विधवा झाले.
प्रथमं मरणं नार्या भर्तुर्वैगुण्यमुच्यते। सुवृत्तः साधुवृत्तायाः संवृत्तस्त्वं ममाग्रतः
स्त्रीसाठी पहिलं मरण म्हणजे नवऱ्याचं अपयश असं म्हणतात; पण तू चांगल्या वागणुकीचा असूनही माझ्या डोळ्यासमोरच संपलास.
महद् दुःखं प्रपन्नाया मग्नायाः शोकसागरे। यो हि मामुद्यतस्त्रातुं सोऽपि त्वं विनिपातितः
माझ्यावर मोठं दुःख ओढावलंय, मी शोकाच्या समुद्रात बुडालेय; आणि तूच, जो मला वाचवायला उभा होतास, तोही आता पडून गेलास.
सा श्वश्रूर्मम कौसल्या त्वया पुत्रेण राघव। वत्सेनेव यथा धेनुर्विवत्सा वत्सला कृता
माझी सासू कौसल्या, तुझ्यासारख्या मुलामुळे, जशी वत्साला गाय वासराविना होते तशीच झाली.
उद्दिष्टं दीर्घमायुस्ते दैवज्ञैरपि राघव। अनृतं वचनं तेषामल्पायुरसि राघव
राघवा, तुझं आयुष्य मोठं असेल असं ज्योतिषांनी सांगितलं होतं; पण त्यांचं बोलणं खोटं ठरलं, कारण तुझं आयुष्य लहानच निघालं.
अथवा नश्यति प्रज्ञा प्राज्ञस्यापि सतस्तव। पचत्येनं तथा कालो भूतानां प्रभवो ह्ययम्
किंवा, शहाण्यांचीही बुध्दी हरवते, कारण काळ हा सर्वांचा जन्मदाता आहे आणि तो असंच सगळ्यांना संपवतो.
अदृष्टं मृत्युमापन्नः कस्मात् त्वं नयशास्त्रवित्। व्यसनानामुपायज्ञः कुशलो ह्यसि वर्जने
राजकारणाची जाण असलेल्या, संकट टाळण्यात कुशल असलेल्या तुझ्यासारख्या माणसाला, अदृश्य मृत्यू कसा गाठू शकतो?
तथा त्वं सम्परिष्वज्य रौद्रयातिनृशंसया। कालरात्र्या ममाच्छिद्य हृतः कमललोचन
कमलासारख्या डोळ्याच्या, तू मला मिठीत घेतल्यानंतर, त्या क्रूर आणि निर्दयी काळरात्रीने तुला माझ्यापासून वेगळं केलं.
इह शेषे महाबाहो मां विहाय तपस्विनीम्। प्रियामिव यथा नारीं पृथिवीं पुरुषर्षभ
महाबाहू, तू इथेच पडून राहिलास आणि मला, या तपस्विनीला, सोडून गेलास; जसा एखादा पुरुष आपल्या प्रिय पत्नीला सोडून पृथ्वीवरून निघून जातो.
अर्चितं सततं यत्नाद् गन्धमाल्यैर्मया तव। इदं ते मत्प्रियं वीर धनुः काञ्चनभूषितम्
हे वीर, मी नेहमी तुझ्यासाठी सुगंध आणि फुलांनी जपलेलं, हे सोन्याने मढवलेलं धनुष्य, माझ्या आवडीचं आहे आणि आता ते तुला अर्पण करते.
पित्रा दशरथेन त्वं श्वशुरेण ममानघ। सर्वैश्च पितृभिः सार्धं नूनं स्वर्गे समागतः
निर्दोषा, तू नक्कीच माझ्या सासऱ्यांबरोबर, दशरथ राजासह आणि सर्व पितरांसह स्वर्गात एकत्र झाला असशील.
दिवि नक्षत्रभूतं च महत्कर्मकृतं तथा। पुण्यं राजर्षिवंशं त्वमात्मनः समुपेक्षसे
स्वर्गातल्या नक्षत्रांसारखा, मोठ्या कर्मांनी प्रसिद्ध असलेला, तुझा पुण्यवान राजवंश, तू दुर्लक्ष करतोस.
किं मां न प्रेक्षसे राजन् किं वा न प्रतिभाषसे। बालां बालेन सम्प्राप्तां भार्यां मां सहचारिणीम्
राजा, मी तुझ्याकडे बघतेय, बोलतेय, पण तू का मला पाहत नाहीस, का बोलत नाहीस? मी तुझ्या तारुण्यात आलेली, तुझी सोबती असलेली पत्नी आहे.
संश्रुतं गृह्णता पाणिं चरिष्यामीति यत् त्वया। स्मर तन्नाम काकुत्स्थ नय मामपि दुःखिताम्
काकुत्स्था, तू माझा हात धरताना 'तुझ्यासोबत राहीन' असं वचन दिलं होतंस, ते आठव. आता या दुःखात असलेल्या मलाही घेऊन चल.
कस्मान्मामपहाय त्वं गतो गतिमतां वर। अस्माल्लोकादमुं लोकं त्यक्त्वा मामपि दुःखिताम्
ऊर्जावानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, या जगातून त्या जगात जाताना, तू मला का मागे सोडलंस? मला दुःखात टाकून का गेलास?
कल्याणै रुचिरं गात्रं परिष्वक्तं मयैव तु। क्रव्यादैस्तच्छरीरं ते नूनं विपरिकृष्यते
हे सुंदर शरीर, जे मी प्रेमाने फक्त मीच मिठीत घेतलं होतं, ते आता नक्कीच जंगली जनावरांनी फाडलं जात असेल.
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः। अग्निहोत्रेण संस्कारं केन त्वं न तु लप्स्यसे
तू अग्निष्टोमासारख्या मोठ्या यज्ञांत भरपूर दान दिलं आहेस, पण आता तुझ्या अंत्यसंस्कारासाठी अग्निहोत्र कोण करणार?
प्रव्रज्यामुपपन्नानां त्रयाणामेकमागतम्। परिप्रेक्ष्यति कौसल्या लक्ष्मणं शोकलालसा
तीन जण वनवासाला गेले, त्यातला फक्त लक्ष्मण परत येईल, आणि दुःखाने व्याकुळ कौसल्या त्याच्याकडे पाहत राहील.
स तस्याः परिपृच्छन्त्या वधं मित्रबलस्य ते। तव चाख्यास्यते नूनं निशायां राक्षसैर्वधम्
ती जेव्हा तुझ्या मित्रांच्या सैन्याच्या विनाशाबद्दल विचारेल, तेव्हा तो नक्कीच रात्री तिला राक्षसांनी तुझा वध कसा केला ते सांगेल.
सा त्वां सुप्तं हतं ज्ञात्वा मां च रक्षोगृहं गताम्। हृदयेनावदीर्णेन न भविष्यति राघव
तुला झोपेत मारलं गेलं आणि मला राक्षसांच्या घरात नेलं, हे समजल्यावर, राघवा, तिचं मन तुटून ती जगू शकणार नाही.
मम हेतोरनार्याया अनघः पार्थिवात्मजः। रामः सागरमुत्तीर्य वीर्यवान् गोष्पदे हतः
माझ्या कारणामुळे, मी अश्रेष्ठ असताना, निष्पाप राजपुत्र राम, ज्याने आपल्या पराक्रमाने समुद्र ओलांडला, तो गायीच्या पावलात पाणी साचावं तसा मारला गेला.
अहं दाशरथेनोढा मोहात् स्वकुलपांसनी। आर्यपुत्रस्य रामस्य भार्या मृत्युरजायत
मी दाशरथीशी अज्ञानाने लग्न केलं आणि माझ्या घराचं कलंक झाले; आर्यपुत्र रामाची पत्नी म्हणून मीच त्याच्या मृत्यूचं कारण ठरले.
नूनमन्यां मया जातिं वारितं दानमुत्तमम्। याहमद्यैव शोचामि भार्या सर्वातिथेरिह
नक्कीच मी मागच्या जन्मी कोणतं तरी मोठं दान किंवा पुण्य थांबवलं असावं, म्हणून आज मी सर्वश्रेष्ठ पाहुण्याची पत्नी असूनही दुःखात आहे.
साधु घातय मां क्षिप्रं रामस्योपरि रावण। समानय पतिं पत्न्या कुरु कल्याणमुत्तमम्
रावणा, मला लवकर रामाच्या शरीराजवळ ठार मार, पती-पत्नीचं एकत्रीकरण कर आणि त्यांना सर्वश्रेष्ठ कल्याण मिळू दे.
इतीव दुःखसंतप्ता विललापायतेक्षणा। भर्तुः शिरो धनुश्चैव ददर्श जनकात्मजा
दुःखाने व्याकुळ होऊन, मोठ्या डोळ्यांची जानकनंदिनी अशा प्रकारे रडत होती आणि तिने आपल्या पतीचं डोकं आणि धनुष्य पाहिलं.
एवं लालप्यमानायां सीतायां तत्र राक्षसः। अभिचक्राम भर्तारमनीकस्थः कृताञ्जलिः
सीता अशा प्रकारे दुःख करत असताना, तो राक्षस तिच्या पतीजवळ गेला आणि हात जोडून समोर उभा राहिला.
विजयस्वार्यपुत्रेति सोऽभिवाद्य प्रसाद्य च। न्यवेदयदनुप्राप्तं प्रहस्तं वाहिनीपतिम्
त्याने 'विजय मिळव, आर्यपुत्रा' असं नम्रपणे म्हणत आदर दाखवला आणि सैन्यप्रमुख प्रहस्त आला आहे, असं कळवलं.
अमात्यैः सहितः सर्वैः प्रहस्तस्त्वामुपस्थितः। तेन दर्शनकामेन अहं प्रस्थापितः प्रभो
प्रहस्त सर्व मंत्र्यांसह तुझ्याकडे आला आहे; तो तुझी भेट घेण्याची इच्छा ठेवतो म्हणून मला इथे पाठवलं आहे, प्रभो.
नूनमस्ति महाराज राजभावात् क्षमान्वित। किंचिदात्ययिकं कार्यं तेषां त्वं दर्शनं कुरु
हे महाराजा, नक्कीच काही महत्त्वाचं आणि राजाला शोभणारं, संयम आवश्यक असं काम आहे; त्यांना भेट देणं योग्य ठरेल.