रावणश्चापि चिक्षेप भास्वरं कार्मुकं महत्। त्रिषु लोकेषु विख्यातं रामस्यैतदिति ब्रुवन्
रावणाने तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध असलेले, तेजस्वी मोठे धनुष्य खाली टाकले आणि म्हणाला, 'हे रामाचे आहे.'
इदं तत् तव रामस्य कार्मुकं ज्यासमावृतम्। इह प्रहस्तेनानीतं तं हत्वा निशि मानुषम्
हेच ते रामाचे धनुष्य, ज्यात प्रत्यंचा आहे; प्रहस्ताने ते इथे आणले, त्या माणसाला रात्री मारल्यानंतर.
स विद्युज्जिह्वेन सहैव तच्छिरो धनुश्च भूमौ विनिकीर्यमाणः। विदेहराजस्य सुतां यशस्विनीं ततोऽब्रवीत् तां भव मे वशानुगा
विद्युत्जिह्वाने ते डोके आणि धनुष्य जमिनीवर टाकले; मग त्याने जनकनंदिनीला म्हणाले, 'आता माझ्या अधीन हो.'
thumb|द्वात्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील बत्तीसावा सर्ग ऐका.
सा सीता तच्छिरो दृष्ट्वा तच्च कार्मुकमुत्तमम्। सुग्रीवप्रतिसंसर्गमाख्यातं च हनूमता
सीतेने ते डोके, उत्तम धनुष्य आणि हनुमानाने सांगितलेला सुग्रीवाचा संदेश पाहिला.
नयने मुखवर्णं च भर्तुस्तत्सदृशं मुखम्। केशान् केशान्तदेशं च तं च चूडामणिं शुभम्
तिने नवऱ्याचे चेहरा, रंग, केस, कपाळावरचे केस आणि सुंदर चूडामणी हे सर्व नवऱ्यासारखेच ओळखले.
एतैः सर्वैरभिज्ञानैरभिज्ञाय सुदुःखिता। विजगर्हेऽत्र कैकेयीं क्रोशन्ती कुररी यथा
या सर्व चिन्हांवरून ती फार दुःखी झाली आणि कुरर पक्ष्यासारखी ओरडत तिने कैकेयीला दोष दिला.
सकामा भव कैकेयि हतोऽयं कुलनन्दनः। कुलमुत्सादितं सर्वं त्वया कलहशीलया
कैकेयी, आता तुझी इच्छा पूर्ण झाली; घराण्याचा आनंद मारला गेला, आणि तुझ्या भांडकुदळपणामुळे सगळे घराणे नष्ट झाले.
आर्येण किं नु कैकेय्याः कृतं रामेण विप्रियम्। यन्मया चीरवसनं दत्त्वा प्रव्राजितो वनम्
आर्य रामानं कैकयीशी काय चुकीचं वागलं? माझ्या हाती झाडाच्या सालीचं वस्त्र देऊन, तिला रामानं वनवासाला पाठवलं, यात तिचं काय अपराध होतं?
एवमुक्त्वा तु वैदेही वेपमाना तपस्विनी। जगाम जगतीं बाला छिन्ना तु कदली यथा
असं बोलून वैदेही, थरथरत असलेली आणि तपस्विनी, जमिनीवर कोसळली, जशी वेलीची कोवळी काडी कापली की पडते.
सा मुहूर्तात् समाश्वस्य परिलभ्याथ चेतनाम्। तच्छिरः समुपास्थाय विललापायतेक्षणा
थोड्या वेळाने भानावर येऊन, तिने त्याचं डोकं जवळ घेतलं आणि मोठ्या दुःखाने डोळे भरून रडू लागली.
हा हतास्मि महाबाहो वीरव्रतमनुव्रत। इमां ते पश्चिमावस्थां गतास्मि विधवा कृता
हाय! मी संपले रे, महाबाहू, वीरधर्म पाळणारा! तुझ्या शेवटच्या अवस्थेला मी पोहोचले, आता मी विधवा झाले.
प्रथमं मरणं नार्या भर्तुर्वैगुण्यमुच्यते। सुवृत्तः साधुवृत्तायाः संवृत्तस्त्वं ममाग्रतः
स्त्रीसाठी पहिलं मरण म्हणजे नवऱ्याचं अपयश असं म्हणतात; पण तू चांगल्या वागणुकीचा असूनही माझ्या डोळ्यासमोरच संपलास.
महद् दुःखं प्रपन्नाया मग्नायाः शोकसागरे। यो हि मामुद्यतस्त्रातुं सोऽपि त्वं विनिपातितः
माझ्यावर मोठं दुःख ओढावलंय, मी शोकाच्या समुद्रात बुडालेय; आणि तूच, जो मला वाचवायला उभा होतास, तोही आता पडून गेलास.
सा श्वश्रूर्मम कौसल्या त्वया पुत्रेण राघव। वत्सेनेव यथा धेनुर्विवत्सा वत्सला कृता
माझी सासू कौसल्या, तुझ्यासारख्या मुलामुळे, जशी वत्साला गाय वासराविना होते तशीच झाली.
उद्दिष्टं दीर्घमायुस्ते दैवज्ञैरपि राघव। अनृतं वचनं तेषामल्पायुरसि राघव
राघवा, तुझं आयुष्य मोठं असेल असं ज्योतिषांनी सांगितलं होतं; पण त्यांचं बोलणं खोटं ठरलं, कारण तुझं आयुष्य लहानच निघालं.
अथवा नश्यति प्रज्ञा प्राज्ञस्यापि सतस्तव। पचत्येनं तथा कालो भूतानां प्रभवो ह्ययम्
किंवा, शहाण्यांचीही बुध्दी हरवते, कारण काळ हा सर्वांचा जन्मदाता आहे आणि तो असंच सगळ्यांना संपवतो.
अदृष्टं मृत्युमापन्नः कस्मात् त्वं नयशास्त्रवित्। व्यसनानामुपायज्ञः कुशलो ह्यसि वर्जने
राजकारणाची जाण असलेल्या, संकट टाळण्यात कुशल असलेल्या तुझ्यासारख्या माणसाला, अदृश्य मृत्यू कसा गाठू शकतो?
तथा त्वं सम्परिष्वज्य रौद्रयातिनृशंसया। कालरात्र्या ममाच्छिद्य हृतः कमललोचन
कमलासारख्या डोळ्याच्या, तू मला मिठीत घेतल्यानंतर, त्या क्रूर आणि निर्दयी काळरात्रीने तुला माझ्यापासून वेगळं केलं.
इह शेषे महाबाहो मां विहाय तपस्विनीम्। प्रियामिव यथा नारीं पृथिवीं पुरुषर्षभ
महाबाहू, तू इथेच पडून राहिलास आणि मला, या तपस्विनीला, सोडून गेलास; जसा एखादा पुरुष आपल्या प्रिय पत्नीला सोडून पृथ्वीवरून निघून जातो.
अर्चितं सततं यत्नाद् गन्धमाल्यैर्मया तव। इदं ते मत्प्रियं वीर धनुः काञ्चनभूषितम्
हे वीर, मी नेहमी तुझ्यासाठी सुगंध आणि फुलांनी जपलेलं, हे सोन्याने मढवलेलं धनुष्य, माझ्या आवडीचं आहे आणि आता ते तुला अर्पण करते.
पित्रा दशरथेन त्वं श्वशुरेण ममानघ। सर्वैश्च पितृभिः सार्धं नूनं स्वर्गे समागतः
निर्दोषा, तू नक्कीच माझ्या सासऱ्यांबरोबर, दशरथ राजासह आणि सर्व पितरांसह स्वर्गात एकत्र झाला असशील.
दिवि नक्षत्रभूतं च महत्कर्मकृतं तथा। पुण्यं राजर्षिवंशं त्वमात्मनः समुपेक्षसे
स्वर्गातल्या नक्षत्रांसारखा, मोठ्या कर्मांनी प्रसिद्ध असलेला, तुझा पुण्यवान राजवंश, तू दुर्लक्ष करतोस.
किं मां न प्रेक्षसे राजन् किं वा न प्रतिभाषसे। बालां बालेन सम्प्राप्तां भार्यां मां सहचारिणीम्
राजा, मी तुझ्याकडे बघतेय, बोलतेय, पण तू का मला पाहत नाहीस, का बोलत नाहीस? मी तुझ्या तारुण्यात आलेली, तुझी सोबती असलेली पत्नी आहे.
संश्रुतं गृह्णता पाणिं चरिष्यामीति यत् त्वया। स्मर तन्नाम काकुत्स्थ नय मामपि दुःखिताम्
काकुत्स्था, तू माझा हात धरताना 'तुझ्यासोबत राहीन' असं वचन दिलं होतंस, ते आठव. आता या दुःखात असलेल्या मलाही घेऊन चल.
कस्मान्मामपहाय त्वं गतो गतिमतां वर। अस्माल्लोकादमुं लोकं त्यक्त्वा मामपि दुःखिताम्
ऊर्जावानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, या जगातून त्या जगात जाताना, तू मला का मागे सोडलंस? मला दुःखात टाकून का गेलास?
कल्याणै रुचिरं गात्रं परिष्वक्तं मयैव तु। क्रव्यादैस्तच्छरीरं ते नूनं विपरिकृष्यते
हे सुंदर शरीर, जे मी प्रेमाने फक्त मीच मिठीत घेतलं होतं, ते आता नक्कीच जंगली जनावरांनी फाडलं जात असेल.
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः। अग्निहोत्रेण संस्कारं केन त्वं न तु लप्स्यसे
तू अग्निष्टोमासारख्या मोठ्या यज्ञांत भरपूर दान दिलं आहेस, पण आता तुझ्या अंत्यसंस्कारासाठी अग्निहोत्र कोण करणार?
प्रव्रज्यामुपपन्नानां त्रयाणामेकमागतम्। परिप्रेक्ष्यति कौसल्या लक्ष्मणं शोकलालसा
तीन जण वनवासाला गेले, त्यातला फक्त लक्ष्मण परत येईल, आणि दुःखाने व्याकुळ कौसल्या त्याच्याकडे पाहत राहील.
स तस्याः परिपृच्छन्त्या वधं मित्रबलस्य ते। तव चाख्यास्यते नूनं निशायां राक्षसैर्वधम्
ती जेव्हा तुझ्या मित्रांच्या सैन्याच्या विनाशाबद्दल विचारेल, तेव्हा तो नक्कीच रात्री तिला राक्षसांनी तुझा वध कसा केला ते सांगेल.