प्रसृताश्च परे त्रस्ता हन्यमाना जघन्यतः। अनुद्रुतास्तु रक्षोभिः सिंहैरिव महाद्विपाः
काही जण घाबरून पळू लागले, त्यांना मागून राक्षसांनी सिंह जसा मोठ्या हत्तींचा पाठलाग करतो तसा पाठलाग करून मारले.
सागरे पतिताः केचित् केचिद् गगनमाश्रिताः। ऋक्षा वृक्षानुपारूढा वानरीं वृत्तिमाश्रिताः
काही समुद्रात पडले, काही आकाशात गेले; अस्वलांनी वानरांसारखे झाडांवर चढून आपला जीव वाचवला.
सागरस्य च तीरेषु शैलेषु च वनेषु च। पिङ्गलास्ते विरूपाक्षै राक्षसैर्बहवो हताः
समुद्राच्या काठावर, डोंगरांमध्ये आणि जंगलात, अनेक पिंगट वानरांना विकृत डोळ्यांच्या राक्षसांनी ठार मारले.
एवं तव हतो भर्ता ससैन्यो मम सेनया। क्षतजार्द्रं रजोध्वस्तमिदं चास्याहृतं शिरः
तुझा नवरा आणि त्याची सेना माझ्या सैन्याने मारली; त्याचे रक्ताने भिजलेले, धुळीने माखलेले हे डोके इथे आणले आहे.
ततः परमदुर्धर्षो रावणो राक्षसेश्वरः। सीतायामुपशृण्वन्त्यां राक्षसीमिदमब्रवीत्
मग अत्यंत भयंकर असा राक्षसांचा राजा रावण, सीता ऐकत असताना, त्या राक्षसीला असे म्हणाला.
राक्षसं क्रूरकर्माणं विद्युज्जिह्वं समानय। येन तद्राघवशिरः संग्रामात् स्वयमाहृतम्
क्रूर कृत्य करणारा, युद्धातून स्वतः राघवाचे डोके आणणारा विद्युत्जिह्व नावाचा राक्षस इथे घेऊन ये.
विद्युज्जिह्वस्तदा गृह्य शिरस्तत्सशरासनम्। प्रणामं शिरसा कृत्वा रावणस्याग्रतः स्थितः
तेव्हा विद्युत्जिह्व त्या डोक्यासह धनुष्यबाण घेऊन आला, रावणासमोर डोके टेकवून उभा राहिला.
तमब्रवीत् ततो राजा रावणो राक्षसं स्थितम्। विद्युज्जिह्वं महाजिह्वं समीपपरिवर्तिनम्
मग राजा रावण त्या जवळ उभ्या असलेल्या मोठ्या जिभेच्या विद्युत्जिह्व राक्षसाला म्हणाला.
अग्रतः कुरु सीतायाः शीघ्रं दाशरथेः शिरः। अवस्थां पश्चिमां भर्तुः कृपणा साधु पश्यतु
दशरथपुत्राचे डोके पटकन सीतेसमोर ठेव, म्हणजे ती बिचारी आपल्या नवऱ्याची शेवटची अवस्था पाहू शकेल.
एवमुक्तं तु तद् रक्षः शिरस्तत् प्रियदर्शनम्। उपनिक्षिप्य सीतायाः क्षिप्रमन्तरधीयत
राक्षसाने सांगितल्याप्रमाणे ते सुंदर डोके पटकन सीतेसमोर ठेवले आणि लगेच अदृश्य झाला.
रावणश्चापि चिक्षेप भास्वरं कार्मुकं महत्। त्रिषु लोकेषु विख्यातं रामस्यैतदिति ब्रुवन्
रावणाने तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध असलेले, तेजस्वी मोठे धनुष्य खाली टाकले आणि म्हणाला, 'हे रामाचे आहे.'
इदं तत् तव रामस्य कार्मुकं ज्यासमावृतम्। इह प्रहस्तेनानीतं तं हत्वा निशि मानुषम्
हेच ते रामाचे धनुष्य, ज्यात प्रत्यंचा आहे; प्रहस्ताने ते इथे आणले, त्या माणसाला रात्री मारल्यानंतर.
स विद्युज्जिह्वेन सहैव तच्छिरो धनुश्च भूमौ विनिकीर्यमाणः। विदेहराजस्य सुतां यशस्विनीं ततोऽब्रवीत् तां भव मे वशानुगा
विद्युत्जिह्वाने ते डोके आणि धनुष्य जमिनीवर टाकले; मग त्याने जनकनंदिनीला म्हणाले, 'आता माझ्या अधीन हो.'
thumb|द्वात्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील बत्तीसावा सर्ग ऐका.
सा सीता तच्छिरो दृष्ट्वा तच्च कार्मुकमुत्तमम्। सुग्रीवप्रतिसंसर्गमाख्यातं च हनूमता
सीतेने ते डोके, उत्तम धनुष्य आणि हनुमानाने सांगितलेला सुग्रीवाचा संदेश पाहिला.
नयने मुखवर्णं च भर्तुस्तत्सदृशं मुखम्। केशान् केशान्तदेशं च तं च चूडामणिं शुभम्
तिने नवऱ्याचे चेहरा, रंग, केस, कपाळावरचे केस आणि सुंदर चूडामणी हे सर्व नवऱ्यासारखेच ओळखले.
एतैः सर्वैरभिज्ञानैरभिज्ञाय सुदुःखिता। विजगर्हेऽत्र कैकेयीं क्रोशन्ती कुररी यथा
या सर्व चिन्हांवरून ती फार दुःखी झाली आणि कुरर पक्ष्यासारखी ओरडत तिने कैकेयीला दोष दिला.
सकामा भव कैकेयि हतोऽयं कुलनन्दनः। कुलमुत्सादितं सर्वं त्वया कलहशीलया
कैकेयी, आता तुझी इच्छा पूर्ण झाली; घराण्याचा आनंद मारला गेला, आणि तुझ्या भांडकुदळपणामुळे सगळे घराणे नष्ट झाले.
आर्येण किं नु कैकेय्याः कृतं रामेण विप्रियम्। यन्मया चीरवसनं दत्त्वा प्रव्राजितो वनम्
आर्य रामानं कैकयीशी काय चुकीचं वागलं? माझ्या हाती झाडाच्या सालीचं वस्त्र देऊन, तिला रामानं वनवासाला पाठवलं, यात तिचं काय अपराध होतं?
एवमुक्त्वा तु वैदेही वेपमाना तपस्विनी। जगाम जगतीं बाला छिन्ना तु कदली यथा
असं बोलून वैदेही, थरथरत असलेली आणि तपस्विनी, जमिनीवर कोसळली, जशी वेलीची कोवळी काडी कापली की पडते.
सा मुहूर्तात् समाश्वस्य परिलभ्याथ चेतनाम्। तच्छिरः समुपास्थाय विललापायतेक्षणा
थोड्या वेळाने भानावर येऊन, तिने त्याचं डोकं जवळ घेतलं आणि मोठ्या दुःखाने डोळे भरून रडू लागली.
हा हतास्मि महाबाहो वीरव्रतमनुव्रत। इमां ते पश्चिमावस्थां गतास्मि विधवा कृता
हाय! मी संपले रे, महाबाहू, वीरधर्म पाळणारा! तुझ्या शेवटच्या अवस्थेला मी पोहोचले, आता मी विधवा झाले.
प्रथमं मरणं नार्या भर्तुर्वैगुण्यमुच्यते। सुवृत्तः साधुवृत्तायाः संवृत्तस्त्वं ममाग्रतः
स्त्रीसाठी पहिलं मरण म्हणजे नवऱ्याचं अपयश असं म्हणतात; पण तू चांगल्या वागणुकीचा असूनही माझ्या डोळ्यासमोरच संपलास.
महद् दुःखं प्रपन्नाया मग्नायाः शोकसागरे। यो हि मामुद्यतस्त्रातुं सोऽपि त्वं विनिपातितः
माझ्यावर मोठं दुःख ओढावलंय, मी शोकाच्या समुद्रात बुडालेय; आणि तूच, जो मला वाचवायला उभा होतास, तोही आता पडून गेलास.
सा श्वश्रूर्मम कौसल्या त्वया पुत्रेण राघव। वत्सेनेव यथा धेनुर्विवत्सा वत्सला कृता
माझी सासू कौसल्या, तुझ्यासारख्या मुलामुळे, जशी वत्साला गाय वासराविना होते तशीच झाली.
उद्दिष्टं दीर्घमायुस्ते दैवज्ञैरपि राघव। अनृतं वचनं तेषामल्पायुरसि राघव
राघवा, तुझं आयुष्य मोठं असेल असं ज्योतिषांनी सांगितलं होतं; पण त्यांचं बोलणं खोटं ठरलं, कारण तुझं आयुष्य लहानच निघालं.
अथवा नश्यति प्रज्ञा प्राज्ञस्यापि सतस्तव। पचत्येनं तथा कालो भूतानां प्रभवो ह्ययम्
किंवा, शहाण्यांचीही बुध्दी हरवते, कारण काळ हा सर्वांचा जन्मदाता आहे आणि तो असंच सगळ्यांना संपवतो.
अदृष्टं मृत्युमापन्नः कस्मात् त्वं नयशास्त्रवित्। व्यसनानामुपायज्ञः कुशलो ह्यसि वर्जने
राजकारणाची जाण असलेल्या, संकट टाळण्यात कुशल असलेल्या तुझ्यासारख्या माणसाला, अदृश्य मृत्यू कसा गाठू शकतो?
तथा त्वं सम्परिष्वज्य रौद्रयातिनृशंसया। कालरात्र्या ममाच्छिद्य हृतः कमललोचन
कमलासारख्या डोळ्याच्या, तू मला मिठीत घेतल्यानंतर, त्या क्रूर आणि निर्दयी काळरात्रीने तुला माझ्यापासून वेगळं केलं.
इह शेषे महाबाहो मां विहाय तपस्विनीम्। प्रियामिव यथा नारीं पृथिवीं पुरुषर्षभ
महाबाहू, तू इथेच पडून राहिलास आणि मला, या तपस्विनीला, सोडून गेलास; जसा एखादा पुरुष आपल्या प्रिय पत्नीला सोडून पृथ्वीवरून निघून जातो.