अपि शान्तेन मनसा गुरुर्मे कुशिकात्मज। इहागतेन रामेण पूजितेनाभिवादितः
कुशिकपुत्रा, इथे आलेल्या आणि पूजित झालेल्या रामाकडून माझ्या गुरूंना शांत मनानं सन्मान आणि अभिवादन मिळालं का?
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रो महामुनिः। प्रत्युवाच शतानन्दं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्
हे सर्व शब्द ऐकून, श्रेष्ठ ऋषी आणि बोलण्यात कुशल विश्वामित्रांनी शतानंदांना उत्तर दिलं.
नातिक्रान्तं मुनिश्रेष्ठ यत्कर्तव्यं कृतं मया। संगता मुनिना पत्नी भार्गवेणेव रेणुका
मुनिश्रेष्ठा, मी जे करायचं होतं ते काहीच बाकी ठेवलं नाही; जसं रेणुका भृगुकुलातील ऋषीशी पुन्हा एकत्र झाली तसंच, पत्नी आणि ऋषी एकत्र आले.
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रस्य धीमतः। शतानन्दो महातेजा रामं वचनमब्रवीत्
धीर विश्वामित्रांचं हे बोलणं ऐकून, तेजस्वी शतानंदांनी रामाला म्हणलं—
स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव। विश्वामित्रं पुरस्कृत्य महर्षिमपराजितम्
नरश्रेष्ठ, तुझं स्वागत आहे! राम, चांगल्या भाग्यानं तू इथे आलास, आणि अपराजित महर्षी विश्वामित्र तुझ्यासोबत आहेत.
अचिन्त्यकर्मा तपसा ब्रह्मर्षिरमितप्रभः। विश्वामित्रो महातेजा वेद्म्येनं परमां गतिम्
विश्वामित्र हे अपरिमित तेजाचे, तपाने ब्रह्मर्षीपद मिळवलेले, आणि अशक्य कृत्य करणारे आहेत. त्यांच्या या सर्वोच्च स्थितीची मला जाणीव आहे.
नास्ति धन्यतरो राम त्वत्तोऽन्यो भुवि कश्चन। गोप्ता कुशिकपुत्रस्ते येन तप्तं महत्तपः
राम, या पृथ्वीवर तुझ्यापेक्षा अधिक भाग्यवान कोणीच नाही; कारण कुशिकपुत्र, ज्यांनी मोठं तप केलं, तेच तुझे रक्षक आहेत.
श्रूयतां चाभिधास्यामि कौशिकस्य महात्मनः। यथाबलं यथातत्त्वं तन्मे निगदतः शृणु
कौशिक या महात्म्याची खरी गोष्ट मी माझ्या ताकदीप्रमाणे सांगतो, नीट ऐक.
राजाऽऽसीदेष धर्मात्मा दीर्घकालमरिंदमः। धर्मज्ञः कृतविद्यश्च प्रजानां च हिते रतः
तो राजा धर्मशील होता, शत्रूंना जिंकणारा, दीर्घकाळ राज्य करणारा, धर्माची जाण असलेला आणि प्रजेला नेहमी हितकारक असणारा होता.
प्रजापतिसुतस्त्वासीत् कुशो नाम महीपतिः। कुशस्य पुत्रो बलवान् कुशनाभः सुधार्मिकः
प्रजापतीचा एक पुत्र होता, त्याचे नाव कुश. कुशाचा पुत्र म्हणजे बलवान आणि अत्यंत धर्मनिष्ठ कुशनाभ.
कुशनाभसुतस्त्वासीद् गाधिरित्येव विश्रुतः। गाधेः पुत्रो महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः
कुशनाभाचा सुपुत्र गाधी म्हणून प्रसिद्ध झाला. गाधीचा पुत्र म्हणजे तेजस्वी आणि महान ऋषी विश्वामित्र.
विश्वामित्रो महातेजाः पालयामास मेदिनीम्। बहुवर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत्
तो तेजस्वी विश्वामित्र अनेक हजारो वर्षे पृथ्वीचे राज्य करीत होता.
कदाचित् तु महातेजा योजयित्वा वरूथिनीम्। अक्षौहिणीपरिवृतः परिचक्राम मेदिनीम्
एकदा त्या तेजस्वी राजाने आपली मोठी सेना जमवली आणि अक्षौहिणी सैन्य घेऊन तो पृथ्वीवर फिरू लागला.
नगराणि च राष्ट्राणि सरितश्च महागिरीन्। आश्रमान् क्रमशो राजा विचरन्नाजगाम ह
राजा नगरं, राज्यं, नद्या आणि मोठे डोंगर ओलांडत, एकेक आश्रम पाहत पुढे गेला.
वसिष्ठस्याश्रमपदं नानापुष्पलताद्रुमम्। नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्
तो वसिष्ठांच्या आश्रमात पोहोचला, जिथे अनेक फुलांनी आणि वेलींनी शोभा आली होती, विविध प्राण्यांनी भरलेलं होतं आणि सिद्ध व चारण तिथे येत असत.
देवदानवगन्धर्वैः किंनरैरुपशोभितम्। प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्
त्या आश्रमात देव, दानव, गंधर्व, किन्नर यांनी शोभा आणली होती, शांत आणि हरिणांनी भरलेलं होतं, तसेच ब्राह्मणांच्या समूहांनी वावरलेलं होतं.
ब्रह्मर्षिगणसंकीर्णं देवर्षिगणसेवितम्। तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभिः
तो आश्रम ब्रह्मर्षींच्या समूहांनी गजबजलेला आणि देवर्षींच्या संगतीने पावन झालेला होता. तिथे तपश्चर्येत पारंगत, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी महात्मे राहत होते.
सततं संकुलं श्रीमद्ब्रह्मकल्पैर्महात्मभिः। अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा
तो आश्रम नेहमीच तेजस्वी, ब्रह्मासारख्या महात्म्यांनी भरलेला होता. काही पाणी पिऊन, काही वारा घेऊन, तर काही सुकलेली पानं खाऊन जगत होते.
फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितदोषैर्जितेन्द्रियैः। ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणैः
काही ऋषी फळमुळे खाऊन, संयम राखून, दोष व इंद्रिये जिंकून राहत होते. वाळखिल्य ऋषी जप व होमात मग्न होते.
अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्। वसिष्ठस्याश्रमपदं ब्रह्मलोकमिवापरम्। ददर्श जयतां श्रेष्ठो विश्वामित्रो महाबलः
इतर वैखानस ऋषींनीही चारही बाजूंनी तो आश्रम शोभायमान केला होता. विजयी आणि बलवान विश्वामित्राने वसिष्ठांचा तो आश्रम पाहिला, जो जणू दुसराच ब्रह्मलोक वाटत होता.
thumb|द्विपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः ॥१-
श्री वाल्मीकि रामायणाच्या बालकांडातील बावन्नावा सर्ग ऐका.
तं दृष्ट्वा परमप्रीतो विश्वामित्रो महाबलः। प्रणतो विनयाद् वीरो वसिष्ठं जपतां वरम्
त्याला पाहून महाबली विश्वामित्र अत्यंत आनंदित झाला. तो वीर नम्रपणे वसिष्ठांना वंदन करतो.
स्वागतं तव चेत्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना। आसनं चास्य भगवान् वसिष्ठो व्यादिदेश ह
महात्मा वसिष्ठांनी त्याला, 'तुझे स्वागत आहे,' असे सांगितले आणि त्याला आसन दिले.
उपविष्टाय च तदा विश्वामित्राय धीमते। यथान्यायं मुनिवरः फलमूलमुपाहरत्
विश्वामित्र बसल्यावर, त्या श्रेष्ठ ऋषीने प्रथेप्रमाणे त्याला फळं आणि मुळे आणून दिली.
प्रतिगृह्य तु तां पूजां वसिष्ठाद् राजसत्तमः। तपोऽग्निहोत्रशिष्येषु कुशलं पर्यपृच्छत
वसिष्ठांनी दिलेली ती सेवा स्वीकारून, राजश्रेष्ठाने तपस्वी, अग्निहोत्र आणि शिष्य यांच्या कुशलाची विचारपूस केली.
विश्वामित्रो महातेजा वनस्पतिगणे तदा। सर्वत्र कुशलं प्राह वसिष्ठो राजसत्तमम्
त्या वेळी तेजस्वी विश्वामित्रांनी झाडांच्या गर्दीत वसिष्ठ ऋषींना, जे ऋषींच्या मध्ये श्रेष्ठ आहेत, सर्वत्र कुशल आहे का असे विचारले.
सुखोपविष्टं राजानं विश्वामित्रं महातपाः। पप्रच्छ जपतां श्रेष्ठो वसिष्ठो ब्रह्मणः सुतः
महातपस्वी विश्वामित्र राजाला सुखाने बसलेला पाहून, जप करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि ब्रह्मदेवांचे पुत्र असलेल्या वसिष्ठांनी त्यांना विचारले.
कच्चित्ते कुशलं राजन् कच्चिद् धर्मेण रञ्जयन्। प्रजाः पालयसे राजन् राजवृत्तेन धार्मिक
राजा, तुझ्या सर्व गोष्टी ठीक आहेत ना? तू धर्माने लोकांना आनंद देत त्यांचे रक्षण करतोस ना? आणि धर्मशील राजासारखे वागतोस ना?
कच्चित्ते सम्भृता भृत्याः कच्चित् तिष्ठन्ति शासने। कच्चित्ते विजिताः सर्वे रिपवो रिपुसूदन
तुझे नोकर चांगले सांभाळले आहेत ना? ते तुझ्या आज्ञेत राहतात ना? आणि शत्रूंवर तू विजय मिळवला आहेस ना, हे शत्रूंचा नाश करणाऱ्या?
कच्चिद् बलेषु कोशेषु मित्रेषु च परंतप। कुशलं ते नरव्याघ्र पुत्रपौत्रे तथानघ
हे नरसिंहा, हे निष्पाप राजा, तुझ्या सैन्यात, खजिन्यात, मित्रांमध्ये, मुलांमध्ये आणि नातवांमध्ये सर्व काही ठीक आहे ना?