श्रीमता राजराजेन लङ्कायामभिषेचितः। त्वामसौ प्रतिसंरब्धो युद्धायैषोऽभिवर्तते
राजाधिराजाच्या हस्ते लंकेत अभिषिक्त झालेला हा, आता युद्धासाठी तुझ्याशी सामना करायला उत्सुकतेने येतो आहे.
तेजसा यशसा बुद्ध्या बलेनाभिजनेन च। यः कपीनतिबभ्राज हिमवानिव पर्वतः
आपल्या तेज, कीर्ती, बुद्धी, बळ आणि श्रेष्ठ वंशामुळे, हा वानरांमध्ये हिमालय पर्वतासारखा उजळून दिसत होता.
किष्किन्धां यः समध्यास्ते गुहां सगहनद्रुमाम्। दुर्गां पर्वतदुर्गम्यां प्रधानैः सह यूथपैः
जो कीष्किंधेतल्या दाट झाडांनी वेढलेल्या गुहेत, डोंगरासारख्या कठीण किल्ल्यात, आपल्या मुख्य सेनापतींसह राहतो—
यस्यैषा काञ्चनी माला शोभते शतपुष्करा। कान्ता देवमनुष्याणां यस्यां लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता
ज्याच्या गळ्यात शंभर कमळांनी सजलेली ही सोन्याची माळ शोभते, जो देवांना आणि माणसांना प्रिय आहे, ज्याच्यात लक्ष्मी वास करते—
एतां मालां च तारां च कपिराज्यं च शाश्वतम्। सुग्रीवो वालिनं हत्वा रामेण प्रतिपादितः
ही माळ, तारा आणि वानरांचे चिरंतन राज्य, सुग्रीवाला रामाने वालिला मारल्यानंतर दिले.
शतं शतसहस्राणां कोटिमाहुर्मनीषिणः। शतं कोटिसहस्राणां शङ्कुरित्यभिधीयते
शंभर हजार म्हणजे विद्वानांच्या मते 'कोटी' असते; शंभर कोटींना 'शंकु' म्हणतात.
शतं शङ्कुसहस्राणां महाशङ्कुरिति स्मृतः। महाशङ्कुसहस्राणां शतं वृन्दमिहोच्यते
शंभर हजार शंकुंना 'महाशंकु' म्हणतात; शंभर महाशंकुंना येथे 'वृंद' म्हणतात.
शतं वृन्दसहस्राणां महावृन्दमिति स्मृतम्। महावृन्दसहस्राणां शतं पद्ममिहोच्यते
शंभर हजार वृंदांना 'महावृंद' म्हणतात; शंभर महावृंदांना येथे 'पद्म' म्हणतात.
शतं पद्मसहस्राणां महापद्ममिति स्मृतम्। महापद्मसहस्राणां शतं खर्वमिहोच्यते
शंभर हजार पद्मांना 'महापद्म' म्हणतात; शंभर महापद्मांना येथे 'खर्व' म्हणतात.
शतं खर्वसहस्राणां महाखर्वमिति स्मृतम्। महाखर्वसहस्राणां समुद्रमभिधीयते। शतं समुद्रसाहस्रमोघ इत्यभिधीयते
शंभर हजार खर्वांना 'महाखर्व' म्हणतात; शंभर महाखर्वांना 'समुद्र' म्हणतात; शंभर हजार समुद्रांना 'ओघ' म्हणतात.
शतमोघसहस्राणां महौघा इति विश्रुतः। एवं कोटिसहस्रेण शङ्कूनां च शतेन च। महाशङ्कुसहस्रेण तथा वृन्दशतेन च
शंभर हजार ओघांना 'महौघ' म्हणतात; अशा प्रकारे कोटींच्या कोटी, शंभर शंकु, हजार महाशंकु, आणि शंभर वृंद—
महावृन्दसहस्रेण तथा पद्मशतेन च। महापद्मसहस्रेण तथा खर्वशतेन च
हजार महावृंद, शंभर पद्म, हजार महापद्म, आणि शंभर खर्व—
समुद्रेण च तेनैव महौघेन तथैव च एष कोटिमहौघेन समुद्रसदृशेन च
एक समुद्र, तसाच एक महौघ—अशी ही सेना, कोटी महौघांसारखी आणि समुद्रासारखी आहे.
विभीषणेन वीरेण सचिवैः परिवारितः। सुग्रीवो वानरेन्द्रस्त्वां युद्धार्थमनुवर्तते। महाबलवृतो नित्यं महाबलपराक्रमः
पराक्रमी विभीषण आणि त्याच्या मंत्र्यांनी वेढलेला, वानरांचा राजा सुग्रीव, नेहमी बलाढ्य वीरांसह आणि स्वतः महान सामर्थ्य व शौर्य असलेला, तुझ्या सोबत युद्धासाठी येतो.
इमां महाराज समीक्ष्य वाहिनी- मुपस्थितां प्रज्वलितग्रहोपमाम्। ततः प्रयत्नः परमो विधीयतां यथा जयः स्यान्न परैः पराभवः
महामहाराज, ही ज्वलंत ग्रहांसारखी तेजस्वी सेना समोर पाहून, आता सर्वतोपरी प्रयत्न करा, म्हणजे विजय तुझाच होईल आणि शत्रूंकडून पराभव होणार नाही.
thumb|एकोनत्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील एकोणतीसावा सर्ग ऐका.
शुकेन तु समादिष्टान् दृष्ट्वा स हरियूथपान्। लक्ष्मणं च महावीर्यं भुजं रामस्य दक्षिणम्
शुकाने आज्ञा दिल्यावर, रावणाने वानरांचे सेनापती, महाशूर लक्ष्मण आणि रामाचा उजवा हात पाहिला.
समीपस्थं च रामस्य भ्रातरं च विभीषणम्। सर्ववानरराजं च सुग्रीवं भीमविक्रमम्
त्याने रामाचा भाऊ विभीषण, जो जवळ उभा होता, आणि सर्व वानरांचा राजा, भयंकर पराक्रमी सुग्रीव यालाही पाहिले.
अङ्गदं चापि बलिनं वज्रहस्तात्मजात्मजम्। हनूमन्तं च विक्रान्तं जाम्बवन्तं च दुर्जयम्
त्याने बलवान वालीचा मुलगा अंगद, धाडसी हनुमान आणि जिंकता न येणारा जांबवान यांनाही पाहिले.
सुषेणं कुमुदं नीलं नलं च प्लवगर्षभम्। गजं गवाक्षं शरभं मैन्दं च द्विविदं तथा
त्याने सुसेन, कुमुद, नील, वानरांमध्ये श्रेष्ठ नल, गज, गवाक्ष, शरभ, मैंद आणि द्विविद यांनाही पाहिले.
किंचिदाविग्नहृदयो जातक्रोधश्च रावणः। भर्त्सयामास तौ वीरौ कथान्ते शुकसारणौ
रावणाचं मन थोडं अस्वस्थ झालं आणि त्याला राग आला. त्यानं त्या दोन्ही वीरांना, शुक आणि सारण यांना, त्यांचं बोलणं संपल्यावर फटकारलं.
अधोमुखौ तौ प्रणतावब्रवीच्छुकसारणौ। रोषगद्गदया वाचा संरब्धं परुषं तथा
शुक आणि सारण दोघंही मान खाली घालून, नम्रपणे उभे राहिले. रावणानं रागानं कापणाऱ्या आवाजात, चिडून आणि कठोर शब्दांत त्यांना बोलावलं.
न तावत् सदृशं नाम सचिवैरुपजीविभिः। विप्रियं नृपतेर्वक्तुं निग्रहे प्रग्रहे प्रभोः
राजाच्या मंत्री किंवा सेवकांनी, आपल्या स्वामीला, कुठल्याही प्रसंगी, कठोर किंवा अप्रिय शब्द बोलणं योग्य नाही.
रिपूणां प्रतिकूलानां युद्धार्थमभिवर्तताम्। उभाभ्यां सदृशं नाम वक्तुमप्रस्तवे स्तवम्
शत्रू जेव्हा युद्धासाठी समोर येतात, तेव्हा त्यांचं कौतुक करावं हे कदाचित योग्य असेल, पण त्यासाठी योग्य वेळ असावी लागते.
आचार्या गुरवो वृद्धा वृथा वां पर्युपासिताः। सारं यद् राजशास्त्राणामनुजीव्यं न गृह्यते
तुम्ही गुरू, वडीलधारे, आणि शिक्षकांची सेवा केलीत, पण ती वाया गेली. राजकारणाची खरी शिकवण तुम्ही समजून घेतली नाही.
गृहीतो वा न विज्ञातो भारोऽज्ञानस्य वाह्यते। ईदृशैः सचिवैर्युक्तो मूर्खैर्दिष्ट्या धराम्यहम्
कदाचित तुम्ही ते शिकलात, पण त्याचा अर्थ समजला नाही; त्यामुळे अज्ञानाचं ओझं वाहता. अशा मूर्ख मंत्र्यांमुळे मी नशिबानं सगळं सहन करतो.
किं नु मृत्योर्भयं नास्ति मां वक्तुं परुषं वचः। यस्य मे शासतो जिह्वा प्रयच्छति शुभाशुभम्
माझ्याशी कठोर बोलायला तुम्हाला मृत्यूची भीती वाटत नाही का? मी आज्ञा देत असताना, तुमची जीभ चांगलं-वाईट काहीही बोलते.
अप्येव दहनं स्पृष्ट्वा वने तिष्ठन्ति पादपाः। राजदण्डपरामृष्टास्तिष्ठन्ते नापराधिनः
जंगलात झाडं जरी आगीत भाजली तरी उभी राहतात; पण राजदंडाचा फटका बसलेल्या, दोषी माणसांना तग धरता येत नाही.
हन्यामहं त्विमौ पापौ शत्रुपक्षप्रशंसिनौ। यदि पूर्वोपकारैर्मे क्रोधो न मृदुतां व्रजेत्
हे दोघं दुष्ट, शत्रूंचं कौतुक करणारे आहेत, त्यांना मी मारून टाकलं असतं; पण त्यांच्या आधीच्या उपकारांची आठवण आल्यामुळे माझा राग कमी झाला.
अपध्वंसत नश्यध्वं संनिकर्षादितो मम। नहि वां हन्तुमिच्छामि स्मराम्युपकृतानि वाम्। हतावेव कृतघ्नौ द्वौ मयि स्नेहपराङ्मुखौ
माझ्या नजरेतून दूर व्हा, नष्ट व्हा, इथून चालते व्हा! मी तुम्हाला मारू इच्छित नाही, कारण तुमचे उपकार मला आठवतात. पण माझ्यावरचं प्रेम सोडून, उपकार विसरल्यामुळे, तुम्ही माझ्यासाठी मेल्यासारखेच आहात.