रामप्रियार्थं प्राणानां दयां न कुरुते हरिः। गजो गवाक्षो गवयो नलो नीलश्च वानरः
रामाच्या प्रियतेसाठी हा वानर आपल्या प्राणांचीही पर्वा करत नाही. गज, गवाक्ष, गवय, नल आणि नील हे देखील वानरच आहेत.
एकैकमेव योधानां कोटिभिर्दशभिर्वृतः। तथान्ये वानरश्रेष्ठा विन्ध्यपर्वतवासिनः। न शक्यन्ते बहुत्वात् तु संख्यातुं लघुविक्रमाः
या प्रत्येक योद्ध्याभोवती दहा कोटी वानर आहेत. तसेच विंध्य पर्वतावर राहणारे इतर श्रेष्ठ वानरही आहेत. त्यांच्या अफाट संख्येमुळे आणि वेगवान पराक्रमामुळे त्यांची मोजदाद करणे अशक्य आहे.
सर्वे महाराज महाप्रभावाः सर्वे महाशैलनिकाशकायाः। सर्वे समर्थाः पृथिवीं क्षणेन कर्तुं प्रविध्वस्तविकीर्णशैलाम्
हे सर्व, राजन, अत्यंत सामर्थ्यशाली आहेत. सर्वांचे शरीर मोठ्या पर्वतांसारखे आहे. हे सर्व इतके समर्थ आहेत की एका क्षणात पृथ्वीला तुटलेल्या पर्वतांनी भरून टाकू शकतात.
thumb|अष्टाविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः ॥६-
आता श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील युद्धकांडातील अठ्ठाविसावा सर्ग ऐका.
सारणस्य वचः श्रुत्वा रावणं राक्षसाधिपम्। बलमादिश्य तत् सर्वं शुको वाक्यमथाब्रवीत्
सारणाचे बोल ऐकल्यावर, राक्षसांचा राजा रावण याला संपूर्ण सैन्याचे वर्णन करून शुकाने असे सांगितले.
स्थितान् पश्यसि यानेतान् मत्तानिव महाद्विपान्। न्यग्रोधानिव गाङ्गेयान् सालान् हैमवतानिव
तू पाहतोस ना, ते जे उभे आहेत, ते जणू काही मदमस्त हत्तींसारखे, गंगेच्या काठीचे वटवृक्ष किंवा हिमालयातील साल वृक्षांसारखे भासतात.
एते दुष्प्रसहा राजन् बलिनः कामरूपिणः। दैत्यदानवसंकाशा युद्धे देवपराक्रमाः
हे सर्व, राजन, जिंकणे कठीण, बलवान आणि इच्छेनुसार रूप बदलू शकणारे आहेत. हे दैत्य आणि दानवांसारखे दिसतात, आणि युद्धात देवांसारखा पराक्रम दाखवतात.
एषां कोटिसहस्राणि नव पञ्च च सप्त च। तथा शङ्कुसहस्राणि तथा वृन्दशतानि च
यांची कोटी कोटी संख्या आहे—नऊ, पाच आणि सात कोटी. तसेच हजारो शस्त्रे आणि शेकडो तुकड्या आहेत.
एते सुग्रीवसचिवाः किष्किन्धानिलयाः सदा। हरयो देवगन्धर्वैरुत्पन्नाः कामरूपिणः
हे सर्व सुग्रीवाचे मंत्री आहेत, नेहमी किष्किंधेत राहतात. हे वानर देव आणि गंधर्व यांच्यापासून जन्मलेले आहेत आणि इच्छेनुसार रूप बदलू शकतात.
यौ तौ पश्यसि तिष्ठन्तौ कुमारौ देवरूपिणौ। मैन्दश्च द्विविदश्चैव ताभ्यां नास्ति समो युधि
तू पाहतोस ना, ते दोन तरुण उभे आहेत, देवांसारखे दिसतात—ते मैनद आणि द्विविद आहेत. युद्धात त्यांच्याशी कुणीही बरोबरी करू शकत नाही.
ब्रह्मणा समनुज्ञातावमृतप्राशिनावुभौ। आशंसेते यथा लङ्कामेतौ मर्दितुमोजसा
या दोघांना ब्रह्मदेवाने परवानगी दिली आहे आणि त्यांनी अमृत पिले आहे. असे मानले जाते की हे दोघे आपल्या सामर्थ्याने लंका जिंकू शकतात.
यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं प्रभिन्नमिव कुञ्जरम्। यो बलात् क्षोभयेत् क्रुद्धः समुद्रमपि वानरः
तो जो उभा आहे, जणू काही जखमी हत्ती आहे, तो असा वानर आहे की रागावला तर आपल्या बळावर समुद्रालाही हलवू शकतो.
एषोऽभिगन्ता लङ्कायां वैदेह्यास्तव च प्रभो। एनं पश्य पुरा दृष्टं वानरं पुनरागतम्
हा वानर, प्रभो, वैदेहीसाठी आणि तुझ्यासाठी लंकेत प्रवेश करणार आहे. हा तोच वानर आहे जो यापूर्वी दिसला होता आणि आता परत आला आहे.
ज्येष्ठः केसरिणः पुत्रो वातात्मज इति श्रुतः। हनूमानिति विख्यातो लङ्घितो येन सागरः
हा केसरीचा ज्येष्ठ पुत्र आहे, वायुपुत्र म्हणून ओळखला जातो. ज्याने समुद्र ओलांडला, तो प्रसिद्ध हनुमान आहे.
कामरूपो हरिश्रेष्ठो बलरूपसमन्वितः। अनिवार्यगतिश्चैव यथा सततगः प्रभुः
हा वानरांमध्ये श्रेष्ठ आहे, इच्छेनुसार कोणतंही रूप घेऊ शकतो, अपार बळ आणि सामर्थ्य याने युक्त आहे, आणि त्याची गती कोणालाही थांबवता येत नाही, जशी प्रभूची नेहमीच असते.
उद्यन्तं भास्करं दृष्ट्वा बालः किल बुभुक्षितः। त्रियोजनसहस्रं तु अध्वानमवतीर्य हि
एकदा लहानपणी, उगवता सूर्य पाहून आणि भूक लागल्याने, त्याने तीन हजार योजनांचं अंतर पार केलं.
आदित्यमाहरिष्यामि न मे क्षुत् प्रतियास्यति। इति निश्चित्य मनसा पुप्लुवे बलदर्पितः
'मी हा सूर्य पकडून आणीन, नाहीतर माझी भूक भागणार नाही,' असं मनाशी ठरवून, तो आपल्या ताकदीचा गर्व बाळगून उडी मारतो.
अनाधृष्यतमं देवमपि देवर्षिराक्षसैः। अनासाद्यैव पतितो भास्करोदयने गिरौ
ज्याच्याजवळ ऋषी किंवा राक्षसही जाऊ शकत नाहीत, असा तो देव, त्याच्यापर्यंत न पोहोचता, तो सूर्य उगवताना पर्वतावर पडला.
पतितस्य कपेरस्य हनुरेका शिलातले। किंचिद् भिन्ना दृढहनुर्हनूमानेष तेन वै
त्या वानराच्या पडताना त्याच्या एका हनुवटीला दगडावर थोडी जखम झाली; म्हणून त्याला 'हनुमान' — मजबूत हनुवटी असलेला — असं नाव पडलं.
सत्यमागमयोगेन ममैष विदितो हरिः। नास्य शक्यं बलं रूपं प्रभावो वानुभाषितुम्
माझ्या सत्यागमनामुळे मला हा वानर ओळखतो; त्याचं बळ, रूप आणि सामर्थ्य हे सांगूनही पूर्णपणे सांगता येणार नाही.
एष आशंसते लङ्कामेको मथितुमोजसा। येन जाज्वल्यतेऽसौ वै धूमकेतुस्तवाद्य वै। लङ्कायां निहितश्चापि कथं विस्मरसे कपिम्
हा एकटाच आपल्या सामर्थ्याने लंका उद्ध्वस्त करण्याचा निर्धार करतो; ज्याच्यामुळे तुझं ध्वज आज प्रज्वलित झालं आहे, आणि जो लंकेत आहे — असा हा वानर तुला कसा विसरता येईल?
यश्चैषोऽनन्तरः शूरः श्यामः पद्मनिभेक्षणः। इक्ष्वाकूणामतिरथो लोके विश्रुतपौरुषः
आणि हा पुढचा वीर, काळा वर्ण, कमळासारखी डोळे असलेला, इक्ष्वाकू कुळातील पराक्रमी योद्धा, ज्याचं शौर्य जगभर प्रसिद्ध आहे.
यस्मिन् न चलते धर्मो यो धर्मं नातिवर्तते। यो ब्राह्ममस्त्रं वेदांश्च वेद वेदविदां वरः
ज्याच्यात धर्म कधीही डळमळत नाही, जो कधीही धर्माचं उल्लंघन करत नाही; जो ब्रह्मास्त्र आणि वेद जाणतो, आणि वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ आहे.
यो भिन्द्याद् गगनं बाणैर्मेदिनीं वापि दारयेत्। यस्य मृत्योरिव क्रोधः शक्रस्येव पराक्रमः
जो आपल्या बाणांनी आकाश फाडू शकतो, किंवा पृथ्वी फोडू शकतो; ज्याचा राग मृत्यूसारखा आहे, आणि पराक्रम इंद्रासारखा आहे.
यस्य भार्या जनस्थानात् सीता चापि हृता त्वया। स एष रामस्त्वां राजन् योद्धुं समभिवर्तते
ज्याची पत्नी, सीता, तुझ्या हातून जनस्थानातून हरण झाली; हा तोच राम आहे, राजन, जो आता तुझ्याशी युद्ध करायला येतो आहे.
यस्यैष दक्षिणे पार्श्वे शुद्धजाम्बूनदप्रभः। विशालवक्षास्ताम्राक्षो नीलकुञ्चितमूर्धजः
जो त्याच्या उजव्या बाजूला उभा आहे, शुद्ध सोन्यासारखा तेजस्वी, रुंद छातीचा, तांबड्या डोळ्यांचा आणि काळ्या वळवलेल्या केसांचा —
एषो हि लक्ष्मणो नाम भ्रातुः प्रियहिते रतः। नये युद्धे च कुशलः सर्वशस्त्रभृतां वरः
हा लक्ष्मण आहे, आपल्या भावाच्या कल्याणात आणि आनंदात रमणारा, राज्यकारभार आणि युद्धात कुशल, सर्व शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ.
अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तश्च जयी बली। रामस्य दक्षिणो बाहुर्नित्यं प्राणो बहिश्चरः
हा क्रोधी, अजिंक्य, नेहमी विजय मिळवणारा, बलवान आहे; हा रामाचा उजवा हात आहे, नेहमी त्याचा प्राण बाहेर वावरणारा.
नह्येष राघवस्यार्थे जीवितं परिरक्षति। एषैवाशंसते युद्धे निहन्तुं सर्वराक्षसान्
हा रामाच्या हितासाठी स्वतःचं जीवनही जपून ठेवत नाही; हा एकटाच युद्धात सर्व राक्षसांचा नाश करण्याची आशा बाळगतो.
यस्तु सव्यमसौ पक्षं रामस्याश्रित्य तिष्ठति। रक्षोगणपरिक्षिप्तो राजा ह्येष विभीषणः
आणि जो रामाच्या डाव्या बाजूला उभा आहे, राक्षसांच्या समूहांनी वेढलेला — हा राजा विभीषण आहे.