यस्य प्रस्थं महात्मानो न त्यजन्ति महर्षयः। सर्वकामफला वृक्षाः सदा फलसमन्विताः
ज्याच्या पठारावर महान ऋषी कधीच सोडत नाहीत आणि जिथे सर्व इच्छांची फळे देणारी झाडे नेहमी फळांनी लगडलेली असतात—
मधूनि च महार्हाणि यस्मिन् पर्वतसत्तमे। तत्रैष रमते राजन् रम्ये काञ्चनपर्वते
ज्या श्रेष्ठ पर्वतावर अत्यंत मौल्यवान मध मिळते, त्या सुंदर कांचन पर्वतावर हा राजा आनंदाने वावरतो.
मुख्यो वानरमुख्यानां केसरी नाम यूथपः। षष्टिर्गिरिसहस्राणि रम्याः काञ्चनपर्वताः
वानरांच्या सेनापतींमध्ये प्रमुख असलेला केसरी नावाचा सेनापती आहे. तो साठ हजार रम्य कांचन पर्वतांचा स्वामी आहे.
तेषां मध्ये गिरिवरस्त्वमिवानघ रक्षसाम्। तत्रैके कपिलाः श्वेतास्ताम्रास्या मधुपिङ्गलाः
त्यांच्या मध्ये, हे निष्पाप राजा, एक श्रेष्ठ पर्वत आहे, जसा तू राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ आहेस. तिथे काही वानर पिवळसर, काही पांढरे, काही तांबड्या तोंडाचे, काही मधासारख्या रंगाचे आहेत.
निवसन्त्यन्तिमगिरौ तीक्ष्णदंष्ट्रा नखायुधाः। सिंहा इव चतुर्दंष्ट्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः
ते सर्व शेवटच्या पर्वतावर राहतात, त्यांच्या तोंडात तीक्ष्ण दात आणि हातात नखं शस्त्रासारखी आहेत. सिंहासारखे चार दात असलेले आणि वाघासारखे भयंकर, त्यांच्याजवळ जाणे कठीण आहे.
सर्वे वैश्वानरसमा ज्वलदाशीविषोपमाः। सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूला मत्तमातङ्गसंनिभाः
हे सर्व अग्नीसारखे प्रखर, जळत्या सर्पांसारखे दिसणारे आहेत. त्यांची शेपटी फार लांब आणि उंच उचललेली असते, आणि ते मदमस्त हत्तींसारखे भासतात.
महापर्वतसंकाशा महाजीमूतनिःस्वनाः। वृत्तपिङ्गलनेत्रा हि महाभीमगतिस्वनाः
हे सर्व वानर मोठ्या पर्वतांसारखे दिसतात, त्यांच्या गर्जना मोठ्या मेघांसारख्या घुमतात. यांच्या डोळ्यांमध्ये गोल, पिंगट रंग आहे आणि यांच्या हालचाली व आवाज फारच भयंकर आहेत.
मर्दयन्तीव ते सर्वे तस्थुर्लङ्कां समीक्ष्य ते। एष चैषामधिपतिर्मध्ये तिष्ठति वीर्यवान्
हे सर्व जण जणू काही लंका पायदळी तुडवत आहेत, असे वाटावे, असे ताठ उभे आहेत. आणि यांच्या मध्ये त्यांचा पराक्रमी सेनापती उभा आहे.
जयार्थी नित्यमादित्यमुपतिष्ठति वीर्यवान्। नाम्ना पृथिव्यां विख्यातो राजन् शतबलीति यः
हा सेनापती नेहमी विजयासाठी सूर्याची उपासना करतो, राजन, आणि पृथ्वीवर शतबली या नावाने प्रसिद्ध आहे.
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्। विक्रान्तो बलवान् शूरः पौरुषे स्वे व्यवस्थितः
हा शतबली आपल्या स्वतःच्या सैन्याच्या जोरावर लंका जिंकण्याची आशा धरतो. तो अत्यंत बलवान, धाडसी आणि आपल्या पराक्रमावर ठाम आहे.
रामप्रियार्थं प्राणानां दयां न कुरुते हरिः। गजो गवाक्षो गवयो नलो नीलश्च वानरः
रामाच्या प्रियतेसाठी हा वानर आपल्या प्राणांचीही पर्वा करत नाही. गज, गवाक्ष, गवय, नल आणि नील हे देखील वानरच आहेत.
एकैकमेव योधानां कोटिभिर्दशभिर्वृतः। तथान्ये वानरश्रेष्ठा विन्ध्यपर्वतवासिनः। न शक्यन्ते बहुत्वात् तु संख्यातुं लघुविक्रमाः
या प्रत्येक योद्ध्याभोवती दहा कोटी वानर आहेत. तसेच विंध्य पर्वतावर राहणारे इतर श्रेष्ठ वानरही आहेत. त्यांच्या अफाट संख्येमुळे आणि वेगवान पराक्रमामुळे त्यांची मोजदाद करणे अशक्य आहे.
सर्वे महाराज महाप्रभावाः सर्वे महाशैलनिकाशकायाः। सर्वे समर्थाः पृथिवीं क्षणेन कर्तुं प्रविध्वस्तविकीर्णशैलाम्
हे सर्व, राजन, अत्यंत सामर्थ्यशाली आहेत. सर्वांचे शरीर मोठ्या पर्वतांसारखे आहे. हे सर्व इतके समर्थ आहेत की एका क्षणात पृथ्वीला तुटलेल्या पर्वतांनी भरून टाकू शकतात.
thumb|अष्टाविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः ॥६-
आता श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील युद्धकांडातील अठ्ठाविसावा सर्ग ऐका.
सारणस्य वचः श्रुत्वा रावणं राक्षसाधिपम्। बलमादिश्य तत् सर्वं शुको वाक्यमथाब्रवीत्
सारणाचे बोल ऐकल्यावर, राक्षसांचा राजा रावण याला संपूर्ण सैन्याचे वर्णन करून शुकाने असे सांगितले.
स्थितान् पश्यसि यानेतान् मत्तानिव महाद्विपान्। न्यग्रोधानिव गाङ्गेयान् सालान् हैमवतानिव
तू पाहतोस ना, ते जे उभे आहेत, ते जणू काही मदमस्त हत्तींसारखे, गंगेच्या काठीचे वटवृक्ष किंवा हिमालयातील साल वृक्षांसारखे भासतात.
एते दुष्प्रसहा राजन् बलिनः कामरूपिणः। दैत्यदानवसंकाशा युद्धे देवपराक्रमाः
हे सर्व, राजन, जिंकणे कठीण, बलवान आणि इच्छेनुसार रूप बदलू शकणारे आहेत. हे दैत्य आणि दानवांसारखे दिसतात, आणि युद्धात देवांसारखा पराक्रम दाखवतात.
एषां कोटिसहस्राणि नव पञ्च च सप्त च। तथा शङ्कुसहस्राणि तथा वृन्दशतानि च
यांची कोटी कोटी संख्या आहे—नऊ, पाच आणि सात कोटी. तसेच हजारो शस्त्रे आणि शेकडो तुकड्या आहेत.
एते सुग्रीवसचिवाः किष्किन्धानिलयाः सदा। हरयो देवगन्धर्वैरुत्पन्नाः कामरूपिणः
हे सर्व सुग्रीवाचे मंत्री आहेत, नेहमी किष्किंधेत राहतात. हे वानर देव आणि गंधर्व यांच्यापासून जन्मलेले आहेत आणि इच्छेनुसार रूप बदलू शकतात.
यौ तौ पश्यसि तिष्ठन्तौ कुमारौ देवरूपिणौ। मैन्दश्च द्विविदश्चैव ताभ्यां नास्ति समो युधि
तू पाहतोस ना, ते दोन तरुण उभे आहेत, देवांसारखे दिसतात—ते मैनद आणि द्विविद आहेत. युद्धात त्यांच्याशी कुणीही बरोबरी करू शकत नाही.
ब्रह्मणा समनुज्ञातावमृतप्राशिनावुभौ। आशंसेते यथा लङ्कामेतौ मर्दितुमोजसा
या दोघांना ब्रह्मदेवाने परवानगी दिली आहे आणि त्यांनी अमृत पिले आहे. असे मानले जाते की हे दोघे आपल्या सामर्थ्याने लंका जिंकू शकतात.
यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं प्रभिन्नमिव कुञ्जरम्। यो बलात् क्षोभयेत् क्रुद्धः समुद्रमपि वानरः
तो जो उभा आहे, जणू काही जखमी हत्ती आहे, तो असा वानर आहे की रागावला तर आपल्या बळावर समुद्रालाही हलवू शकतो.
एषोऽभिगन्ता लङ्कायां वैदेह्यास्तव च प्रभो। एनं पश्य पुरा दृष्टं वानरं पुनरागतम्
हा वानर, प्रभो, वैदेहीसाठी आणि तुझ्यासाठी लंकेत प्रवेश करणार आहे. हा तोच वानर आहे जो यापूर्वी दिसला होता आणि आता परत आला आहे.
ज्येष्ठः केसरिणः पुत्रो वातात्मज इति श्रुतः। हनूमानिति विख्यातो लङ्घितो येन सागरः
हा केसरीचा ज्येष्ठ पुत्र आहे, वायुपुत्र म्हणून ओळखला जातो. ज्याने समुद्र ओलांडला, तो प्रसिद्ध हनुमान आहे.
कामरूपो हरिश्रेष्ठो बलरूपसमन्वितः। अनिवार्यगतिश्चैव यथा सततगः प्रभुः
हा वानरांमध्ये श्रेष्ठ आहे, इच्छेनुसार कोणतंही रूप घेऊ शकतो, अपार बळ आणि सामर्थ्य याने युक्त आहे, आणि त्याची गती कोणालाही थांबवता येत नाही, जशी प्रभूची नेहमीच असते.
उद्यन्तं भास्करं दृष्ट्वा बालः किल बुभुक्षितः। त्रियोजनसहस्रं तु अध्वानमवतीर्य हि
एकदा लहानपणी, उगवता सूर्य पाहून आणि भूक लागल्याने, त्याने तीन हजार योजनांचं अंतर पार केलं.
आदित्यमाहरिष्यामि न मे क्षुत् प्रतियास्यति। इति निश्चित्य मनसा पुप्लुवे बलदर्पितः
'मी हा सूर्य पकडून आणीन, नाहीतर माझी भूक भागणार नाही,' असं मनाशी ठरवून, तो आपल्या ताकदीचा गर्व बाळगून उडी मारतो.
अनाधृष्यतमं देवमपि देवर्षिराक्षसैः। अनासाद्यैव पतितो भास्करोदयने गिरौ
ज्याच्याजवळ ऋषी किंवा राक्षसही जाऊ शकत नाहीत, असा तो देव, त्याच्यापर्यंत न पोहोचता, तो सूर्य उगवताना पर्वतावर पडला.
पतितस्य कपेरस्य हनुरेका शिलातले। किंचिद् भिन्ना दृढहनुर्हनूमानेष तेन वै
त्या वानराच्या पडताना त्याच्या एका हनुवटीला दगडावर थोडी जखम झाली; म्हणून त्याला 'हनुमान' — मजबूत हनुवटी असलेला — असं नाव पडलं.
सत्यमागमयोगेन ममैष विदितो हरिः। नास्य शक्यं बलं रूपं प्रभावो वानुभाषितुम्
माझ्या सत्यागमनामुळे मला हा वानर ओळखतो; त्याचं बळ, रूप आणि सामर्थ्य हे सांगूनही पूर्णपणे सांगता येणार नाही.