यो गङ्गामनुपर्येति त्रासयन् गजयूथपान्। हस्तिनां वानराणां च पूर्ववैरमनुस्मरन्
हा गंगेच्या काठी फिरतो, हत्तींच्या टोळ्यांना घाबरवतो आणि वानर व हत्ती यांच्यातील जुनी वैरभावना आठवतो.
एष यूथपतिर्नेता गर्जन् गिरिगुहाशयः। गजान् रोधयते वन्यानारुजंश्च महीरुहान्
हा सेनापती, डोंगराच्या गुहांमध्ये राहणारा, मोठ्याने गर्जना करणारा, जंगली हत्ती आवरतो आणि मोठमोठी झाडे उपटतो.
रमते वानरश्रेष्ठो दिवि शक्र इव स्वयम्। एनं शतसहस्राणां सहस्रमभिवर्तते
हा वानरांचा श्रेष्ठ आकाशात इंद्रासारखा आनंद घेतो. त्याच्या मागे लाखो वानरांची मोठी फौज चालते.
वीर्यविक्रमदृप्तानां नर्दतां बाहुशालिनाम्। स एष नेता चैतेषां वानराणां महात्मनाम्
हे सर्व महान वानर, आपल्या शौर्याचा आणि बळाचा गर्व बाळगून, मोठ्याने गर्जना करतात. त्यांचा हा सेनापती आहे.
स एष दुर्धरो राजन् प्रमाथी नाम यूथपः। वातेनेवोद्धतं मेघं यमेनमनुपश्यसि
राजन्, हा प्रामथी नावाचा सेनापती कोणालाही थांबवू न शकणारा आणि गोंधळ माजवणारा आहे. वाऱ्याने ढकललेल्या मेघासारखा तो दिसतो.
अनीकमपि संरब्धं वानराणां तरस्विनाम्। उद्धूतमरुणाभासं पवनेन समन्ततः
ही वानरांची तडफदार आणि उत्साही सेना सर्व बाजूंनी वाऱ्याने उडालेल्या लाल धुळीसारखी चमकत आणि उसळत आहे.
विवर्तमानं बहुशो यत्रैतद्बहुलं रजः। एतेऽसितमुखा घोरा गोलाङ्गूला महाबलाः
जिथे ही दाट धूळ पुन्हा पुन्हा फिरते, तिथे हे काळ्या तोंडाचे, भयंकर, लांब शेपटीचे आणि बलवान वानर आहेत.
शतं शतसहस्राणि दृष्ट्वा वै सेतुबन्धनम्। गोलाङ्गूलं महाराज गवाक्षं नाम यूथपम्
हे महाराज, शंभर लाख वानरांनी बांधलेला सेतू पाहून, तिथे गोळांगूल नावाचा लांब शेपटी असलेला सेनापती आहे.
परिवार्याभिनर्दन्ते लङ्कां मर्दितुमोजसा। भ्रमराचरिता यत्र सर्वकालफलद्रुमाः
त्याच्या भोवती वानर मोठ्याने गर्जना करतात आणि आपल्या सामर्थ्याने लंका उद्ध्वस्त करण्यासाठी सज्ज आहेत. जिथे मधमाशा नेहमी वावरतात आणि झाडे नेहमी फळांनी बहरलेली असतात.
यं सूर्यस्तुल्यवर्णाभमनुपर्येति पर्वतम्। यस्य भासा सदा भान्ति तद्वर्णा मृगपक्षिणः
ज्या पर्वताभोवती सूर्यसुद्धा आपल्या तेजाने फिरतो आणि ज्याच्या प्रकाशामुळे हरणे व पक्षी नेहमी तशाच रंगात चमकत असतात—
यस्य प्रस्थं महात्मानो न त्यजन्ति महर्षयः। सर्वकामफला वृक्षाः सदा फलसमन्विताः
ज्याच्या पठारावर महान ऋषी कधीच सोडत नाहीत आणि जिथे सर्व इच्छांची फळे देणारी झाडे नेहमी फळांनी लगडलेली असतात—
मधूनि च महार्हाणि यस्मिन् पर्वतसत्तमे। तत्रैष रमते राजन् रम्ये काञ्चनपर्वते
ज्या श्रेष्ठ पर्वतावर अत्यंत मौल्यवान मध मिळते, त्या सुंदर कांचन पर्वतावर हा राजा आनंदाने वावरतो.
मुख्यो वानरमुख्यानां केसरी नाम यूथपः। षष्टिर्गिरिसहस्राणि रम्याः काञ्चनपर्वताः
वानरांच्या सेनापतींमध्ये प्रमुख असलेला केसरी नावाचा सेनापती आहे. तो साठ हजार रम्य कांचन पर्वतांचा स्वामी आहे.
तेषां मध्ये गिरिवरस्त्वमिवानघ रक्षसाम्। तत्रैके कपिलाः श्वेतास्ताम्रास्या मधुपिङ्गलाः
त्यांच्या मध्ये, हे निष्पाप राजा, एक श्रेष्ठ पर्वत आहे, जसा तू राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ आहेस. तिथे काही वानर पिवळसर, काही पांढरे, काही तांबड्या तोंडाचे, काही मधासारख्या रंगाचे आहेत.
निवसन्त्यन्तिमगिरौ तीक्ष्णदंष्ट्रा नखायुधाः। सिंहा इव चतुर्दंष्ट्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः
ते सर्व शेवटच्या पर्वतावर राहतात, त्यांच्या तोंडात तीक्ष्ण दात आणि हातात नखं शस्त्रासारखी आहेत. सिंहासारखे चार दात असलेले आणि वाघासारखे भयंकर, त्यांच्याजवळ जाणे कठीण आहे.
सर्वे वैश्वानरसमा ज्वलदाशीविषोपमाः। सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूला मत्तमातङ्गसंनिभाः
हे सर्व अग्नीसारखे प्रखर, जळत्या सर्पांसारखे दिसणारे आहेत. त्यांची शेपटी फार लांब आणि उंच उचललेली असते, आणि ते मदमस्त हत्तींसारखे भासतात.
महापर्वतसंकाशा महाजीमूतनिःस्वनाः। वृत्तपिङ्गलनेत्रा हि महाभीमगतिस्वनाः
हे सर्व वानर मोठ्या पर्वतांसारखे दिसतात, त्यांच्या गर्जना मोठ्या मेघांसारख्या घुमतात. यांच्या डोळ्यांमध्ये गोल, पिंगट रंग आहे आणि यांच्या हालचाली व आवाज फारच भयंकर आहेत.
मर्दयन्तीव ते सर्वे तस्थुर्लङ्कां समीक्ष्य ते। एष चैषामधिपतिर्मध्ये तिष्ठति वीर्यवान्
हे सर्व जण जणू काही लंका पायदळी तुडवत आहेत, असे वाटावे, असे ताठ उभे आहेत. आणि यांच्या मध्ये त्यांचा पराक्रमी सेनापती उभा आहे.
जयार्थी नित्यमादित्यमुपतिष्ठति वीर्यवान्। नाम्ना पृथिव्यां विख्यातो राजन् शतबलीति यः
हा सेनापती नेहमी विजयासाठी सूर्याची उपासना करतो, राजन, आणि पृथ्वीवर शतबली या नावाने प्रसिद्ध आहे.
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्। विक्रान्तो बलवान् शूरः पौरुषे स्वे व्यवस्थितः
हा शतबली आपल्या स्वतःच्या सैन्याच्या जोरावर लंका जिंकण्याची आशा धरतो. तो अत्यंत बलवान, धाडसी आणि आपल्या पराक्रमावर ठाम आहे.
रामप्रियार्थं प्राणानां दयां न कुरुते हरिः। गजो गवाक्षो गवयो नलो नीलश्च वानरः
रामाच्या प्रियतेसाठी हा वानर आपल्या प्राणांचीही पर्वा करत नाही. गज, गवाक्ष, गवय, नल आणि नील हे देखील वानरच आहेत.
एकैकमेव योधानां कोटिभिर्दशभिर्वृतः। तथान्ये वानरश्रेष्ठा विन्ध्यपर्वतवासिनः। न शक्यन्ते बहुत्वात् तु संख्यातुं लघुविक्रमाः
या प्रत्येक योद्ध्याभोवती दहा कोटी वानर आहेत. तसेच विंध्य पर्वतावर राहणारे इतर श्रेष्ठ वानरही आहेत. त्यांच्या अफाट संख्येमुळे आणि वेगवान पराक्रमामुळे त्यांची मोजदाद करणे अशक्य आहे.
सर्वे महाराज महाप्रभावाः सर्वे महाशैलनिकाशकायाः। सर्वे समर्थाः पृथिवीं क्षणेन कर्तुं प्रविध्वस्तविकीर्णशैलाम्
हे सर्व, राजन, अत्यंत सामर्थ्यशाली आहेत. सर्वांचे शरीर मोठ्या पर्वतांसारखे आहे. हे सर्व इतके समर्थ आहेत की एका क्षणात पृथ्वीला तुटलेल्या पर्वतांनी भरून टाकू शकतात.
thumb|अष्टाविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः ॥६-
आता श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील युद्धकांडातील अठ्ठाविसावा सर्ग ऐका.
सारणस्य वचः श्रुत्वा रावणं राक्षसाधिपम्। बलमादिश्य तत् सर्वं शुको वाक्यमथाब्रवीत्
सारणाचे बोल ऐकल्यावर, राक्षसांचा राजा रावण याला संपूर्ण सैन्याचे वर्णन करून शुकाने असे सांगितले.
स्थितान् पश्यसि यानेतान् मत्तानिव महाद्विपान्। न्यग्रोधानिव गाङ्गेयान् सालान् हैमवतानिव
तू पाहतोस ना, ते जे उभे आहेत, ते जणू काही मदमस्त हत्तींसारखे, गंगेच्या काठीचे वटवृक्ष किंवा हिमालयातील साल वृक्षांसारखे भासतात.
एते दुष्प्रसहा राजन् बलिनः कामरूपिणः। दैत्यदानवसंकाशा युद्धे देवपराक्रमाः
हे सर्व, राजन, जिंकणे कठीण, बलवान आणि इच्छेनुसार रूप बदलू शकणारे आहेत. हे दैत्य आणि दानवांसारखे दिसतात, आणि युद्धात देवांसारखा पराक्रम दाखवतात.
एषां कोटिसहस्राणि नव पञ्च च सप्त च। तथा शङ्कुसहस्राणि तथा वृन्दशतानि च
यांची कोटी कोटी संख्या आहे—नऊ, पाच आणि सात कोटी. तसेच हजारो शस्त्रे आणि शेकडो तुकड्या आहेत.
एते सुग्रीवसचिवाः किष्किन्धानिलयाः सदा। हरयो देवगन्धर्वैरुत्पन्नाः कामरूपिणः
हे सर्व सुग्रीवाचे मंत्री आहेत, नेहमी किष्किंधेत राहतात. हे वानर देव आणि गंधर्व यांच्यापासून जन्मलेले आहेत आणि इच्छेनुसार रूप बदलू शकतात.
यौ तौ पश्यसि तिष्ठन्तौ कुमारौ देवरूपिणौ। मैन्दश्च द्विविदश्चैव ताभ्यां नास्ति समो युधि
तू पाहतोस ना, ते दोन तरुण उभे आहेत, देवांसारखे दिसतात—ते मैनद आणि द्विविद आहेत. युद्धात त्यांच्याशी कुणीही बरोबरी करू शकत नाही.