य एनमभिसंरब्धं प्लवमानमवस्थितम्। प्रेक्षन्ते वानराः सर्वे स्थिता यूथपयूथपम्
जेव्हा सर्व वानर हा सेनापती धावून येताना आणि उडी मारण्यासाठी सज्ज असलेला पाहतात, तेव्हा ते उभे राहून त्याच्याकडे पाहतात.
एष राजन् सहस्राक्षं पर्युपास्ते हरीश्वरः। बलेन बलसंयुक्तो दम्भो नामैष यूथपः
राजा, हा वानरांचा स्वामी, बलवान आणि दम्भ नावाचा सेनापती आहे. तो हजार डोळ्यांच्या इंद्राची उपासना करतो.
यः स्थितं योजने शैलं गच्छन् पार्श्वेन सेवते। ऊर्ध्वं तथैव कायेन गतः प्राप्नोति योजनम्
हा चालताना, एक योजन दूर असलेला डोंगर सहज बाजूने ओलांडतो आणि शरीराने वर उडी मारून एक योजन उंची गाठू शकतो.
यस्मात् तु परमं रूपं चतुष्पात्सु न विद्यते। श्रुतः संनादनो नाम वानराणां पितामहः
चौपायांमध्ये याच्या रूपाला तोड नाही. तो वानरांचा प्रपितामह म्हणून प्रसिद्ध असलेला संनादन आहे.
येन युद्धं तदा दत्तं रणे शक्रस्य धीमता। पराजयश्च न प्राप्तः सोऽयं यूथपयूथपः
याने पूर्वी बुद्धिमान इंद्राशी युद्ध केले, जरी विजय मिळवला नाही तरी कधीही पराभूत झाला नाही. हा सेनापतींचा प्रमुख आहे.
यस्य विक्रममाणस्य शक्रस्येव पराक्रमः। एष गन्धर्वकन्यायामुत्पन्नः कृष्णवर्त्मना
याचा पराक्रम इंद्रासारखाच आहे. तो गंधर्वकन्येच्या पोटी, कृष्ण मार्गाने जन्मलेला आहे.
तदा देवासुरे युद्धे साह्यार्थं त्रिदिवौकसाम्। यत्र वैश्रवणो राजा जम्बूमुपनिषेवते
देव आणि दैत्यांच्या युद्धात, स्वर्गवासीयांच्या मदतीसाठी, जिथे वैश्रवण राजा जांभू वृक्षाची पूजा करतो, तिथे तो होता.
यो राजा पर्वतेन्द्राणां बहुकिंनरसेविनाम्। विहारसुखदो नित्यं भ्रातुस्ते राक्षसाधिप
हा पर्वतांच्या राजांचा राजा आहे, ज्याच्याजवळ अनेक किंनर सेवक आहेत. तो नेहमीच आनंद देणारा आहे आणि राक्षसाधिपती, तुझा भाऊ आहे.
तत्रैष रमते श्रीमान् बलवान् वानरोत्तमः। युद्धेष्वकत्थनो नित्यं क्रथनो नाम यूथपः
तेथे हा तेजस्वी, बलवान आणि वानरांमध्ये श्रेष्ठ असा क्रथन नावाचा सेनापती युद्धात नेहमी आनंद घेतो. तो नेहमीच आपली शौर्याची बढाई करतो.
वृतः कोटिसहस्रेण हरीणां समवस्थितः। एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्
हा लाखो कोटी वानरांनी वेढलेला उभा आहे आणि आपल्या सैन्याच्या बळावर लंका पायदळी तुडवण्याची आशा फक्त ह्यालाच आहे.
यो गङ्गामनुपर्येति त्रासयन् गजयूथपान्। हस्तिनां वानराणां च पूर्ववैरमनुस्मरन्
हा गंगेच्या काठी फिरतो, हत्तींच्या टोळ्यांना घाबरवतो आणि वानर व हत्ती यांच्यातील जुनी वैरभावना आठवतो.
एष यूथपतिर्नेता गर्जन् गिरिगुहाशयः। गजान् रोधयते वन्यानारुजंश्च महीरुहान्
हा सेनापती, डोंगराच्या गुहांमध्ये राहणारा, मोठ्याने गर्जना करणारा, जंगली हत्ती आवरतो आणि मोठमोठी झाडे उपटतो.
रमते वानरश्रेष्ठो दिवि शक्र इव स्वयम्। एनं शतसहस्राणां सहस्रमभिवर्तते
हा वानरांचा श्रेष्ठ आकाशात इंद्रासारखा आनंद घेतो. त्याच्या मागे लाखो वानरांची मोठी फौज चालते.
वीर्यविक्रमदृप्तानां नर्दतां बाहुशालिनाम्। स एष नेता चैतेषां वानराणां महात्मनाम्
हे सर्व महान वानर, आपल्या शौर्याचा आणि बळाचा गर्व बाळगून, मोठ्याने गर्जना करतात. त्यांचा हा सेनापती आहे.
स एष दुर्धरो राजन् प्रमाथी नाम यूथपः। वातेनेवोद्धतं मेघं यमेनमनुपश्यसि
राजन्, हा प्रामथी नावाचा सेनापती कोणालाही थांबवू न शकणारा आणि गोंधळ माजवणारा आहे. वाऱ्याने ढकललेल्या मेघासारखा तो दिसतो.
अनीकमपि संरब्धं वानराणां तरस्विनाम्। उद्धूतमरुणाभासं पवनेन समन्ततः
ही वानरांची तडफदार आणि उत्साही सेना सर्व बाजूंनी वाऱ्याने उडालेल्या लाल धुळीसारखी चमकत आणि उसळत आहे.
विवर्तमानं बहुशो यत्रैतद्बहुलं रजः। एतेऽसितमुखा घोरा गोलाङ्गूला महाबलाः
जिथे ही दाट धूळ पुन्हा पुन्हा फिरते, तिथे हे काळ्या तोंडाचे, भयंकर, लांब शेपटीचे आणि बलवान वानर आहेत.
शतं शतसहस्राणि दृष्ट्वा वै सेतुबन्धनम्। गोलाङ्गूलं महाराज गवाक्षं नाम यूथपम्
हे महाराज, शंभर लाख वानरांनी बांधलेला सेतू पाहून, तिथे गोळांगूल नावाचा लांब शेपटी असलेला सेनापती आहे.
परिवार्याभिनर्दन्ते लङ्कां मर्दितुमोजसा। भ्रमराचरिता यत्र सर्वकालफलद्रुमाः
त्याच्या भोवती वानर मोठ्याने गर्जना करतात आणि आपल्या सामर्थ्याने लंका उद्ध्वस्त करण्यासाठी सज्ज आहेत. जिथे मधमाशा नेहमी वावरतात आणि झाडे नेहमी फळांनी बहरलेली असतात.
यं सूर्यस्तुल्यवर्णाभमनुपर्येति पर्वतम्। यस्य भासा सदा भान्ति तद्वर्णा मृगपक्षिणः
ज्या पर्वताभोवती सूर्यसुद्धा आपल्या तेजाने फिरतो आणि ज्याच्या प्रकाशामुळे हरणे व पक्षी नेहमी तशाच रंगात चमकत असतात—
यस्य प्रस्थं महात्मानो न त्यजन्ति महर्षयः। सर्वकामफला वृक्षाः सदा फलसमन्विताः
ज्याच्या पठारावर महान ऋषी कधीच सोडत नाहीत आणि जिथे सर्व इच्छांची फळे देणारी झाडे नेहमी फळांनी लगडलेली असतात—
मधूनि च महार्हाणि यस्मिन् पर्वतसत्तमे। तत्रैष रमते राजन् रम्ये काञ्चनपर्वते
ज्या श्रेष्ठ पर्वतावर अत्यंत मौल्यवान मध मिळते, त्या सुंदर कांचन पर्वतावर हा राजा आनंदाने वावरतो.
मुख्यो वानरमुख्यानां केसरी नाम यूथपः। षष्टिर्गिरिसहस्राणि रम्याः काञ्चनपर्वताः
वानरांच्या सेनापतींमध्ये प्रमुख असलेला केसरी नावाचा सेनापती आहे. तो साठ हजार रम्य कांचन पर्वतांचा स्वामी आहे.
तेषां मध्ये गिरिवरस्त्वमिवानघ रक्षसाम्। तत्रैके कपिलाः श्वेतास्ताम्रास्या मधुपिङ्गलाः
त्यांच्या मध्ये, हे निष्पाप राजा, एक श्रेष्ठ पर्वत आहे, जसा तू राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ आहेस. तिथे काही वानर पिवळसर, काही पांढरे, काही तांबड्या तोंडाचे, काही मधासारख्या रंगाचे आहेत.
निवसन्त्यन्तिमगिरौ तीक्ष्णदंष्ट्रा नखायुधाः। सिंहा इव चतुर्दंष्ट्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः
ते सर्व शेवटच्या पर्वतावर राहतात, त्यांच्या तोंडात तीक्ष्ण दात आणि हातात नखं शस्त्रासारखी आहेत. सिंहासारखे चार दात असलेले आणि वाघासारखे भयंकर, त्यांच्याजवळ जाणे कठीण आहे.
सर्वे वैश्वानरसमा ज्वलदाशीविषोपमाः। सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूला मत्तमातङ्गसंनिभाः
हे सर्व अग्नीसारखे प्रखर, जळत्या सर्पांसारखे दिसणारे आहेत. त्यांची शेपटी फार लांब आणि उंच उचललेली असते, आणि ते मदमस्त हत्तींसारखे भासतात.
महापर्वतसंकाशा महाजीमूतनिःस्वनाः। वृत्तपिङ्गलनेत्रा हि महाभीमगतिस्वनाः
हे सर्व वानर मोठ्या पर्वतांसारखे दिसतात, त्यांच्या गर्जना मोठ्या मेघांसारख्या घुमतात. यांच्या डोळ्यांमध्ये गोल, पिंगट रंग आहे आणि यांच्या हालचाली व आवाज फारच भयंकर आहेत.
मर्दयन्तीव ते सर्वे तस्थुर्लङ्कां समीक्ष्य ते। एष चैषामधिपतिर्मध्ये तिष्ठति वीर्यवान्
हे सर्व जण जणू काही लंका पायदळी तुडवत आहेत, असे वाटावे, असे ताठ उभे आहेत. आणि यांच्या मध्ये त्यांचा पराक्रमी सेनापती उभा आहे.
जयार्थी नित्यमादित्यमुपतिष्ठति वीर्यवान्। नाम्ना पृथिव्यां विख्यातो राजन् शतबलीति यः
हा सेनापती नेहमी विजयासाठी सूर्याची उपासना करतो, राजन, आणि पृथ्वीवर शतबली या नावाने प्रसिद्ध आहे.
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्। विक्रान्तो बलवान् शूरः पौरुषे स्वे व्यवस्थितः
हा शतबली आपल्या स्वतःच्या सैन्याच्या जोरावर लंका जिंकण्याची आशा धरतो. तो अत्यंत बलवान, धाडसी आणि आपल्या पराक्रमावर ठाम आहे.