यूथपा हरिराजस्य किंकराः समुपस्थिताः। नीलानिव महामेघांस्तिष्ठतो यांस्तु पश्यसि
हे जे तू पाहतोस, हे सर्व वानरराजाचे सेनापती आहेत. हे उभे असलेले, गडद मेघांसारखे दिसतात.
असिताञ्जनसंकाशान् युद्धे सत्यपराक्रमान्। असंख्येयाननिर्देशान् परं पारमिवोदधेः
हे सर्व काळ्या काजळासारखे काळे आहेत, युद्धात खंबीर आणि प्रचंड पराक्रमी आहेत. त्यांची संख्या मोजता येणार नाही, आणि ते वर्णन करता येणार नाहीत, जणू समुद्राच्या त्या पारच्या काठासारखे.
पर्वतेषु च ये केचिद् विषयेषु नदीषु च। एते त्वामभिवर्तन्ते राजन्नृक्षाः सुदारुणाः
राजा, डोंगरांवर, प्रदेशात किंवा नद्यांमध्ये जिथे कुठे हे असतील, हे भयंकर अस्वल तुझ्यावर चाल करून येत आहेत.
एषां मध्ये स्थितो राजन् भीमाक्षो भीमदर्शनः। पर्जन्य इव जीमूतैः समन्तात् परिवारितः
त्यांच्या मध्ये, भयंकर डोळ्यांचा आणि भयंकर दिसणारा भीमाक्ष उभा आहे. तो जणू पावसाळ्यात ढगांनी वेढलेला मेघराजच.
ऋक्षवन्तं गिरिश्रेष्ठमध्यास्ते नर्मदां पिबन्। सर्वर्क्षाणामधिपतिर्धूम्रो नामैष यूथपः
तो उत्तम डोंगरावर राहतो, नर्मदा नदीचे पाणी पितो. सर्व अस्वलांचा तो प्रमुख आहे, त्याचे नाव धूम्र आहे.
यवीयानस्य तु भ्राता पश्यैनं पर्वतोपमम्। भ्रात्रा समानो रूपेण विशिष्टस्तु पराक्रमे
पहा, त्याचा धाकटा भाऊ, डोंगरासारखा विशाल आहे. रूपाने भावासारखाच, पण पराक्रमात अधिक श्रेष्ठ आहे.
स एष जाम्बवान् नाम महायूथपयूथपः। प्रशान्तो गुरुवर्ती च सम्प्रहारेष्वमर्षणः
हा म्हणजे जांबवान, मोठ्या मोठ्या सेनापतींचा प्रमुख. तो शांत, वडीलधाऱ्यांचा मान राखणारा, पण युद्धात अत्यंत कठोर आहे.
एतेन साह्यं तु महत् कृतं शक्रस्य धीमता। दैवासुरे जाम्बवता लब्धाश्च बहवो वराः
या जांबवानाने बुद्धिमान इंद्राला मोठी मदत केली आहे. देव आणि दैत्यांच्या युद्धात तो लढला आणि त्याला अनेक वर मिळाले.
आरुह्य पर्वताग्रेभ्यो महाभ्रविपुलाः शिलाः। मुञ्चन्ति विपुलाकारा न मृत्योरुद्विजन्ति च
हे डोंगरांच्या टोकावर जाऊन मोठमोठ्या शिळा ढगांसारख्या फेकतात आणि मृत्यूची त्यांना भीती नाही.
राक्षसानां च सदृशाः पिशाचानां च रोमशाः। एतस्य सैन्या बहवो विचरन्त्यमितौजसः
त्याच्या सैन्यातील अनेक वीर, शक्तिशाली आणि भयंकर, राक्षस आणि केसाळ पिशाच्चांसारखे फिरतात.
य एनमभिसंरब्धं प्लवमानमवस्थितम्। प्रेक्षन्ते वानराः सर्वे स्थिता यूथपयूथपम्
जेव्हा सर्व वानर हा सेनापती धावून येताना आणि उडी मारण्यासाठी सज्ज असलेला पाहतात, तेव्हा ते उभे राहून त्याच्याकडे पाहतात.
एष राजन् सहस्राक्षं पर्युपास्ते हरीश्वरः। बलेन बलसंयुक्तो दम्भो नामैष यूथपः
राजा, हा वानरांचा स्वामी, बलवान आणि दम्भ नावाचा सेनापती आहे. तो हजार डोळ्यांच्या इंद्राची उपासना करतो.
यः स्थितं योजने शैलं गच्छन् पार्श्वेन सेवते। ऊर्ध्वं तथैव कायेन गतः प्राप्नोति योजनम्
हा चालताना, एक योजन दूर असलेला डोंगर सहज बाजूने ओलांडतो आणि शरीराने वर उडी मारून एक योजन उंची गाठू शकतो.
यस्मात् तु परमं रूपं चतुष्पात्सु न विद्यते। श्रुतः संनादनो नाम वानराणां पितामहः
चौपायांमध्ये याच्या रूपाला तोड नाही. तो वानरांचा प्रपितामह म्हणून प्रसिद्ध असलेला संनादन आहे.
येन युद्धं तदा दत्तं रणे शक्रस्य धीमता। पराजयश्च न प्राप्तः सोऽयं यूथपयूथपः
याने पूर्वी बुद्धिमान इंद्राशी युद्ध केले, जरी विजय मिळवला नाही तरी कधीही पराभूत झाला नाही. हा सेनापतींचा प्रमुख आहे.
यस्य विक्रममाणस्य शक्रस्येव पराक्रमः। एष गन्धर्वकन्यायामुत्पन्नः कृष्णवर्त्मना
याचा पराक्रम इंद्रासारखाच आहे. तो गंधर्वकन्येच्या पोटी, कृष्ण मार्गाने जन्मलेला आहे.
तदा देवासुरे युद्धे साह्यार्थं त्रिदिवौकसाम्। यत्र वैश्रवणो राजा जम्बूमुपनिषेवते
देव आणि दैत्यांच्या युद्धात, स्वर्गवासीयांच्या मदतीसाठी, जिथे वैश्रवण राजा जांभू वृक्षाची पूजा करतो, तिथे तो होता.
यो राजा पर्वतेन्द्राणां बहुकिंनरसेविनाम्। विहारसुखदो नित्यं भ्रातुस्ते राक्षसाधिप
हा पर्वतांच्या राजांचा राजा आहे, ज्याच्याजवळ अनेक किंनर सेवक आहेत. तो नेहमीच आनंद देणारा आहे आणि राक्षसाधिपती, तुझा भाऊ आहे.
तत्रैष रमते श्रीमान् बलवान् वानरोत्तमः। युद्धेष्वकत्थनो नित्यं क्रथनो नाम यूथपः
तेथे हा तेजस्वी, बलवान आणि वानरांमध्ये श्रेष्ठ असा क्रथन नावाचा सेनापती युद्धात नेहमी आनंद घेतो. तो नेहमीच आपली शौर्याची बढाई करतो.
वृतः कोटिसहस्रेण हरीणां समवस्थितः। एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्
हा लाखो कोटी वानरांनी वेढलेला उभा आहे आणि आपल्या सैन्याच्या बळावर लंका पायदळी तुडवण्याची आशा फक्त ह्यालाच आहे.
यो गङ्गामनुपर्येति त्रासयन् गजयूथपान्। हस्तिनां वानराणां च पूर्ववैरमनुस्मरन्
हा गंगेच्या काठी फिरतो, हत्तींच्या टोळ्यांना घाबरवतो आणि वानर व हत्ती यांच्यातील जुनी वैरभावना आठवतो.
एष यूथपतिर्नेता गर्जन् गिरिगुहाशयः। गजान् रोधयते वन्यानारुजंश्च महीरुहान्
हा सेनापती, डोंगराच्या गुहांमध्ये राहणारा, मोठ्याने गर्जना करणारा, जंगली हत्ती आवरतो आणि मोठमोठी झाडे उपटतो.
रमते वानरश्रेष्ठो दिवि शक्र इव स्वयम्। एनं शतसहस्राणां सहस्रमभिवर्तते
हा वानरांचा श्रेष्ठ आकाशात इंद्रासारखा आनंद घेतो. त्याच्या मागे लाखो वानरांची मोठी फौज चालते.
वीर्यविक्रमदृप्तानां नर्दतां बाहुशालिनाम्। स एष नेता चैतेषां वानराणां महात्मनाम्
हे सर्व महान वानर, आपल्या शौर्याचा आणि बळाचा गर्व बाळगून, मोठ्याने गर्जना करतात. त्यांचा हा सेनापती आहे.
स एष दुर्धरो राजन् प्रमाथी नाम यूथपः। वातेनेवोद्धतं मेघं यमेनमनुपश्यसि
राजन्, हा प्रामथी नावाचा सेनापती कोणालाही थांबवू न शकणारा आणि गोंधळ माजवणारा आहे. वाऱ्याने ढकललेल्या मेघासारखा तो दिसतो.
अनीकमपि संरब्धं वानराणां तरस्विनाम्। उद्धूतमरुणाभासं पवनेन समन्ततः
ही वानरांची तडफदार आणि उत्साही सेना सर्व बाजूंनी वाऱ्याने उडालेल्या लाल धुळीसारखी चमकत आणि उसळत आहे.
विवर्तमानं बहुशो यत्रैतद्बहुलं रजः। एतेऽसितमुखा घोरा गोलाङ्गूला महाबलाः
जिथे ही दाट धूळ पुन्हा पुन्हा फिरते, तिथे हे काळ्या तोंडाचे, भयंकर, लांब शेपटीचे आणि बलवान वानर आहेत.
शतं शतसहस्राणि दृष्ट्वा वै सेतुबन्धनम्। गोलाङ्गूलं महाराज गवाक्षं नाम यूथपम्
हे महाराज, शंभर लाख वानरांनी बांधलेला सेतू पाहून, तिथे गोळांगूल नावाचा लांब शेपटी असलेला सेनापती आहे.
परिवार्याभिनर्दन्ते लङ्कां मर्दितुमोजसा। भ्रमराचरिता यत्र सर्वकालफलद्रुमाः
त्याच्या भोवती वानर मोठ्याने गर्जना करतात आणि आपल्या सामर्थ्याने लंका उद्ध्वस्त करण्यासाठी सज्ज आहेत. जिथे मधमाशा नेहमी वावरतात आणि झाडे नेहमी फळांनी बहरलेली असतात.
यं सूर्यस्तुल्यवर्णाभमनुपर्येति पर्वतम्। यस्य भासा सदा भान्ति तद्वर्णा मृगपक्षिणः
ज्या पर्वताभोवती सूर्यसुद्धा आपल्या तेजाने फिरतो आणि ज्याच्या प्रकाशामुळे हरणे व पक्षी नेहमी तशाच रंगात चमकत असतात—