एतत् सर्वं महातेजा जनकाय महात्मने। निवेद्य विररामाथ विश्वामित्रो महामुनिः
हे सगळं तेजस्वी विश्वामित्रांनी महात्मा जनकांना सांगितलं आणि मग ते थांबले.
thumb|एकपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील एकावन्नावा सर्ग ऐका.
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमतः। हृष्टरोमा महातेजाः शतानन्दो महातपाः
धीर विश्वामित्रांचं ते बोलणं ऐकून, तेजस्वी आणि तपस्वी शतानंद यांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले.
गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभः। रामसंदर्शनादेव परं विस्मयमागतः
गौतमांचा ज्येष्ठ पुत्र, तपाच्या तेजानं उजळलेला शतानंद, रामाचं दर्शन होताच मोठ्या आश्चर्यानं भरून गेला.
एतौ निषण्णौ सम्प्रेक्ष्य शतानन्दो नृपात्मजौ। सुखासीनौ मुनिश्रेष्ठं विश्वामित्रमथाब्रवीत्
राजपुत्र दोघंही सुखानं बसलेले पाहून शतानंदांनी श्रेष्ठ ऋषी विश्वामित्रांना विचारलं.
अपि ते मुनिशार्दूल मम माता यशस्विनी। दर्शिता राजपुत्राय तपोदीर्घमुपागता
मुनिशार्दूल, माझी कीर्तीवान आई, जी दीर्घ काळ तप करत होती, तिनं राजपुत्राला दर्शन दिलं का?
अपि रामे महातेजा मम माता यशस्विनी। वन्यैरुपाहरत् पूजां पूजार्हे सर्वदेहिनाम्
माझ्या तेजस्वी आईनं, जी सर्व प्राण्यांमध्ये पूजेला योग्य आहे, रामाला वनातील फळफुलांनी पूजा केली का?
अपि रामाय कथितं यद् वृत्तं तत् पुरातनम्। मम मातुर्महातेजो देवेन दुरनुष्ठितम्
माझ्या आईवर पूर्वी जे घडलं, ते सर्व रामाला सांगितलं का? त्या देवामुळे तिनं जे सोसलं, तेही?
अपि कौशिक भद्रं ते गुरुणा मम संगता। मम माता मुनिश्रेष्ठ रामसंदर्शनादितः
कौशिक, रामाचं दर्शन झाल्यावर माझी आई, श्रेष्ठ मुनिपत्नी, माझ्या गुरूशी पुन्हा एकत्र झाली का?
अपि मे गुरुणा रामः पूजितः कुशिकात्मज। इहागतो महातेजाः पूजां प्राप्य महात्मनः
कुशिकपुत्रा, माझ्या गुरूनं इथे आलेल्या, महात्मा आणि तेजस्वी रामाचं योग्य सन्मानानं स्वागत केलं का?
अपि शान्तेन मनसा गुरुर्मे कुशिकात्मज। इहागतेन रामेण पूजितेनाभिवादितः
कुशिकपुत्रा, इथे आलेल्या आणि पूजित झालेल्या रामाकडून माझ्या गुरूंना शांत मनानं सन्मान आणि अभिवादन मिळालं का?
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रो महामुनिः। प्रत्युवाच शतानन्दं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्
हे सर्व शब्द ऐकून, श्रेष्ठ ऋषी आणि बोलण्यात कुशल विश्वामित्रांनी शतानंदांना उत्तर दिलं.
नातिक्रान्तं मुनिश्रेष्ठ यत्कर्तव्यं कृतं मया। संगता मुनिना पत्नी भार्गवेणेव रेणुका
मुनिश्रेष्ठा, मी जे करायचं होतं ते काहीच बाकी ठेवलं नाही; जसं रेणुका भृगुकुलातील ऋषीशी पुन्हा एकत्र झाली तसंच, पत्नी आणि ऋषी एकत्र आले.
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रस्य धीमतः। शतानन्दो महातेजा रामं वचनमब्रवीत्
धीर विश्वामित्रांचं हे बोलणं ऐकून, तेजस्वी शतानंदांनी रामाला म्हणलं—
स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव। विश्वामित्रं पुरस्कृत्य महर्षिमपराजितम्
नरश्रेष्ठ, तुझं स्वागत आहे! राम, चांगल्या भाग्यानं तू इथे आलास, आणि अपराजित महर्षी विश्वामित्र तुझ्यासोबत आहेत.
अचिन्त्यकर्मा तपसा ब्रह्मर्षिरमितप्रभः। विश्वामित्रो महातेजा वेद्म्येनं परमां गतिम्
विश्वामित्र हे अपरिमित तेजाचे, तपाने ब्रह्मर्षीपद मिळवलेले, आणि अशक्य कृत्य करणारे आहेत. त्यांच्या या सर्वोच्च स्थितीची मला जाणीव आहे.
नास्ति धन्यतरो राम त्वत्तोऽन्यो भुवि कश्चन। गोप्ता कुशिकपुत्रस्ते येन तप्तं महत्तपः
राम, या पृथ्वीवर तुझ्यापेक्षा अधिक भाग्यवान कोणीच नाही; कारण कुशिकपुत्र, ज्यांनी मोठं तप केलं, तेच तुझे रक्षक आहेत.
श्रूयतां चाभिधास्यामि कौशिकस्य महात्मनः। यथाबलं यथातत्त्वं तन्मे निगदतः शृणु
कौशिक या महात्म्याची खरी गोष्ट मी माझ्या ताकदीप्रमाणे सांगतो, नीट ऐक.
राजाऽऽसीदेष धर्मात्मा दीर्घकालमरिंदमः। धर्मज्ञः कृतविद्यश्च प्रजानां च हिते रतः
तो राजा धर्मशील होता, शत्रूंना जिंकणारा, दीर्घकाळ राज्य करणारा, धर्माची जाण असलेला आणि प्रजेला नेहमी हितकारक असणारा होता.
प्रजापतिसुतस्त्वासीत् कुशो नाम महीपतिः। कुशस्य पुत्रो बलवान् कुशनाभः सुधार्मिकः
प्रजापतीचा एक पुत्र होता, त्याचे नाव कुश. कुशाचा पुत्र म्हणजे बलवान आणि अत्यंत धर्मनिष्ठ कुशनाभ.
कुशनाभसुतस्त्वासीद् गाधिरित्येव विश्रुतः। गाधेः पुत्रो महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः
कुशनाभाचा सुपुत्र गाधी म्हणून प्रसिद्ध झाला. गाधीचा पुत्र म्हणजे तेजस्वी आणि महान ऋषी विश्वामित्र.
विश्वामित्रो महातेजाः पालयामास मेदिनीम्। बहुवर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत्
तो तेजस्वी विश्वामित्र अनेक हजारो वर्षे पृथ्वीचे राज्य करीत होता.
कदाचित् तु महातेजा योजयित्वा वरूथिनीम्। अक्षौहिणीपरिवृतः परिचक्राम मेदिनीम्
एकदा त्या तेजस्वी राजाने आपली मोठी सेना जमवली आणि अक्षौहिणी सैन्य घेऊन तो पृथ्वीवर फिरू लागला.
नगराणि च राष्ट्राणि सरितश्च महागिरीन्। आश्रमान् क्रमशो राजा विचरन्नाजगाम ह
राजा नगरं, राज्यं, नद्या आणि मोठे डोंगर ओलांडत, एकेक आश्रम पाहत पुढे गेला.
वसिष्ठस्याश्रमपदं नानापुष्पलताद्रुमम्। नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्
तो वसिष्ठांच्या आश्रमात पोहोचला, जिथे अनेक फुलांनी आणि वेलींनी शोभा आली होती, विविध प्राण्यांनी भरलेलं होतं आणि सिद्ध व चारण तिथे येत असत.
देवदानवगन्धर्वैः किंनरैरुपशोभितम्। प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्
त्या आश्रमात देव, दानव, गंधर्व, किन्नर यांनी शोभा आणली होती, शांत आणि हरिणांनी भरलेलं होतं, तसेच ब्राह्मणांच्या समूहांनी वावरलेलं होतं.
ब्रह्मर्षिगणसंकीर्णं देवर्षिगणसेवितम्। तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभिः
तो आश्रम ब्रह्मर्षींच्या समूहांनी गजबजलेला आणि देवर्षींच्या संगतीने पावन झालेला होता. तिथे तपश्चर्येत पारंगत, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी महात्मे राहत होते.
सततं संकुलं श्रीमद्ब्रह्मकल्पैर्महात्मभिः। अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा
तो आश्रम नेहमीच तेजस्वी, ब्रह्मासारख्या महात्म्यांनी भरलेला होता. काही पाणी पिऊन, काही वारा घेऊन, तर काही सुकलेली पानं खाऊन जगत होते.
फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितदोषैर्जितेन्द्रियैः। ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणैः
काही ऋषी फळमुळे खाऊन, संयम राखून, दोष व इंद्रिये जिंकून राहत होते. वाळखिल्य ऋषी जप व होमात मग्न होते.
अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्। वसिष्ठस्याश्रमपदं ब्रह्मलोकमिवापरम्। ददर्श जयतां श्रेष्ठो विश्वामित्रो महाबलः
इतर वैखानस ऋषींनीही चारही बाजूंनी तो आश्रम शोभायमान केला होता. विजयी आणि बलवान विश्वामित्राने वसिष्ठांचा तो आश्रम पाहिला, जो जणू दुसराच ब्रह्मलोक वाटत होता.