राघवस्य प्रियार्थं तु सुतरां वीर्यशालिनाम्। हरीणां कर्मचेष्टाभिस्तुतोष रघुनन्दनः
राघवाच्या आनंदासाठी, त्या पराक्रमी वानरांच्या कृत्यांनी आणि प्रयत्नांनी रघुनंदन अतिशय संतुष्ट झाला.
thumb|चतुर्विंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या युद्धकांडातील चोवीसावा सर्ग ऐका.
सा वीरसमिती राज्ञा विरराज व्यवस्थिता। शशिना शुभनक्षत्रा पौर्णमासीव शारदी
राजाने सजवलेली ती वीरांची सभा, शुभ नक्षत्रांनी सजलेल्या शरद ऋतूतील पौर्णिमेच्या रात्रीसारखी तेजस्वी दिसत होती.
प्रचचाल च वेगेन त्रस्ता चैव वसुंधरा। पीड्यमाना बलौघेन तेन सागरवर्चसा
त्या महासागरासारख्या तेजस्वी सैन्याच्या भाराने पृथ्वी जोरात हलू लागली आणि घाबरली.
ततः शुश्रुवुराक्रुष्टं लङ्कायां काननौकसः। भेरीमृदङ्गसंघुष्टं तुमुलं लोमहर्षणम्
मग लंकेत राहणाऱ्या वानरांनी मोठ्या आवाजात वाजणाऱ्या नगाऱ्यांचा आणि ढोलांचा गजर ऐकला, तो इतका गडगडाटी आणि अंगावर काटा आणणारा होता.
बभूवुस्तेन घोषेण संहृष्टा हरियूथपाः। अमृष्यमाणास्तद् घोषं विनेदुर्घोषवत्तरम्
त्या आवाजामुळे वानरांचे सेनापती आनंदित झाले; तो गजर सहन न होऊन त्यांनी त्याहून मोठ्या गर्जना केल्या.
राक्षसास्तत् प्लवंगानां शुश्रुवुस्तेऽपि गर्जितम्। नर्दतामिव दृप्तानां मेघानामम्बरे स्वनम्
राक्षसांनीही वानरांची ती गर्जना ऐकली, जणू काही आकाशात गर्विष्ठ मेघ मोठ्याने गडगडत आहेत.
दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्कां चित्रध्वजपताकिनीम्। जगाम मनसा सीतां दूूयमानेन चेतसा
दशरथपुत्र रामाने रंगीबेरंगी ध्वजांनी आणि पताकांनी सजलेली लंका पाहिली, आणि त्याचे मन सिता आठवून अस्वस्थ झाले.
अत्र सा मृगशावाक्षी रावणेनोपरुध्यते। अभिभूता ग्रहेणेव लोहिताङ्गेन रोहिणी
इथेच ती हरिणसारखी डोळ्यांची स्त्री, रावणाच्या ताब्यात आहे; जणू रोहिणीला लाल ग्रहाने म्हणजे मंगळाने जिंकून टाकले आहे.
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य समुद्वीक्ष्य च लक्ष्मणम्। उवाच वचनं वीरस्तत्कालहितमात्मनः
रामाने दीर्घ आणि गरम श्वास घेतला, लक्ष्मणाकडे पाहिले आणि त्या वेळेला योग्य अशी, स्वतःसाठी हितकारक अशी वाणी बोलला.
आलिखन्तीमिवाकाशमुत्थितां पश्य लक्ष्मण। मनसेव कृतां लङ्कां नगाग्रे विश्वकर्मणा
लक्ष्मणा, पाहा, जणू आकाशात कोणी चित्र काढले आहे असे लंका दिसते; जणू विश्वकर्म्याने फक्त मनातल्या कल्पनेत, डोंगराच्या शिखरावर उभारली आहे.
विमानैर्बहुभिर्लङ्का संकीर्णा रचिता पुरा। विष्णोः पदमिवाकाशं छादितं पाण्डुभिर्घनैः
अनेक राजवाड्यांनी भरलेली लंका पूर्वीपासूनच बांधलेली आहे, जणू आकाशात विष्णूचे स्थानच, फिकट ढगांनी झाकलेले आहे.
पुष्पितैः शोभिता लङ्का वनैश्चित्ररथोपमैः। नानापतगसंघुष्टफलपुष्पोपगैः शुभैः
फुलांनी बहरलेल्या आणि चित्ररथासारख्या सुंदर वनांनी लंका सजली आहे; विविध पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने आणि सुंदर फळफुलांनी ती गजबजलेली आहे.
पश्य मत्तविहंगानि प्रलीनभ्रमराणि च। कोकिलाकुलखण्डानि दोधवीति शिवोऽनिलः
पहा, नशेत असलेले पक्षी आणि फुलांमध्ये लपलेली मधमाशा, कोकीळांनी भरलेली बाग आणि मंद, शुभ्र वारा वाहतो आहे.
इति दाशरथी रामो लक्ष्मणं समभाषत। बलं च तत्र विभजच्छास्त्रदृष्टेन कर्मणा
अशा प्रकारे दशरथपुत्र रामाने लक्ष्मणाशी संवाद साधला आणि तेथे शास्त्रानुसार सैन्याची विभागणी केली.
शशास कपिसेनां तां बलादादाय वीर्यवान्। अङ्गदः सह नीलेन तिष्ठेदुरसि दुर्जयः
शूर अंगदाने नीलासह ती वानरसेना जोरात आपल्या ताब्यात घेतली आणि तो अपराजितपणे पुढे उभा राहिला.
तिष्ठेद् वानरवाहिन्या वानरौघसमावृतः। आश्रितो दक्षिणं पार्श्वमृषभो नाम वानरः
वानरसेनेच्या उजव्या बाजूला, वानरांच्या गर्दीत, ऋषभ नावाचा वानर उभा होता.
गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः। तिष्ठेद् वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः
गंधमादन हा जलहस्तासारखा वेगवान आणि कोणालाही न जुमानणारा, वानरसेनेच्या डाव्या बाजूला उभा राहिला.
मूर्ध्नि स्थास्याम्यहं यत्तो लक्ष्मणेन समन्वितः। जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः
मी स्वतः लक्ष्मण, जांबवान, सुसेन आणि वेगवान वेगदर्शी या वानरासह मध्यभागी दक्षतेने उभा राहीन.
ऋक्षमुख्या महात्मानः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः। जघनं कपिसेनायाः कपिराजोऽभिरक्षतु। पश्चार्धमिव लोकस्य प्रचेतास्तेजसा वृतः
त्या तीन महात्मा ऋक्षप्रमुखांनी सैन्याचा मध्यभाग सांभाळावा, आणि वानरांचा राजा मागील भागाचे रक्षण करील; तो जणू तेजाने झगमगणारा जलाचा स्वामीच आहे.
सुविभक्तमहाव्यूहा महावानररक्षिता। अनीकिनी सा विबभौ यथा द्यौः साभ्रसम्प्लवा
ती सेना उत्तम प्रकारे मांडलेली आणि बलाढ्य वानरांनी राखलेली होती; ती जणू आकाश ढगांनी भरलेले आहे असे तेजाने चमकत होती.
प्रगृह्य गिरिशृङ्गाणि महतश्च महीरुहान्। आसेदुर्वानरा लङ्कां मिमर्दयिषवो रणे
डोंगरशिखरे आणि मोठमोठी झाडे हातात घेऊन वानर लंकेकडे झेपावले, युद्धात तिला चिरडण्याच्या तयारीत.
शिखरैर्विकिरामैनां लङ्कां मुष्टिभिरेव वा। इति स्म दधिरे सर्वे मनांसि हरिपुङ्गवाः
आपण या लङ्केला डोंगरांच्या टोकांनी किंवा आपल्या मुठीनेच फोडून टाकू, असे सर्व वानरश्रेष्ठांच्या मनात ठरले.
ततो रामो महातेजाः सुग्रीवमिदमब्रवीत्। सुविभक्तानि सैन्यानि शुक एष विमुच्यताम्
तेव्हा तेजस्वी रामाने सुग्रीवाला म्हटले, "आपली सैन्ये नीट मांडलेली आहेत; हा शुक सोडून द्या."
रामस्य तु वचः श्रुत्वा वानरेन्द्रो महाबलः। मोचयामास तं दूतं शुकं रामस्य शासनात्
रामाचे शब्द ऐकून बलाढ्य वानरराजाने रामाच्या आज्ञेने त्या शुक दूताला सोडून दिले.
रावणः प्रहसन्नेव शुकं वाक्यमुवाच ह। किमिमौ ते सितौ पक्षौ लूनपक्षश्च दृश्यसे
रावण हसत शुकाला म्हणाला, "तुझे पंख का पांढरे दिसतात आणि तरीही तू पंख उपटलेला का दिसतोस?"
कच्चिन्नानेकचित्तानां तेषां त्वं वशमागतः। ततः स भयसंविग्नस्तेन राज्ञाभिचोदितः। वचनं प्रत्युवाचेदं राक्षसाधिपमुत्तमम्
काही अनेक मनाच्या लोकांच्या ताब्यात तू गेलास तर नाही ना? असे रावणाने विचारल्यावर, घाबरून आणि त्याच्या आज्ञेने, त्याने त्या राक्षसाधिपतीला उत्तर दिले.
सागरस्योत्तरे तीरेऽब्रुवं ते वचनं तथा। यथा संदेशमक्लिष्टं सान्त्वयन् श्लक्ष्णया गिरा
सागराच्या उत्तरेकडील काठावर मी तुझे बोलणे जसेच्या तसे, मृदू आणि शांत शब्दांत सांगितले.
क्रुद्धैस्तैरहमुत्प्लुत्य दृष्टमात्रः प्लवंगमैः। गृहीतोऽस्म्यपि चारब्धो हन्तुं लोप्तुं च मुष्टिभिः
पण ते रागावलेले वानर मला पाहताच मी उडी मारली, तरीही त्यांनी मला पकडले आणि मुठीने मारू लागले.
न ते संभाषितुं शक्याः सम्प्रश्नोऽत्र न विद्यते। प्रकृत्या कोपनास्तीक्ष्णा वानरा राक्षसाधिप
त्यांच्याशी बोलता येत नाही, तिथे विचारपूसही होत नाही; हे राक्षसाधिपती, वानर स्वभावानेच चिडके आणि तिखट आहेत.