तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले। नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽभिजग्मतुः
राम कुशांनी अंथरलेल्या जमिनीवर झोपलेला असताना, नियम पाळणारा आणि जागरूक असताना, तीन रात्री निघून गेल्या.
स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मवत्सलः। उपासत तदा रामः सागरं सरितां पतिम्
तीन दिवस तिथे, धर्मावर प्रेम करणारा, नीती जाणणारा राम त्या सागर, नद्यांचा स्वामी, याची उपासना करत राहिला.
न च दर्शयते रूपं मन्दो रामस्य सागरः। प्रयतेनापि रामेण यथार्हमभिपूजितः
पण रामाने सर्व प्रकारे योग्य सन्मान आणि भक्तीने पूजा केली तरी, तो आळशी सागर आपले रूप दाखवत नव्हता.
समुद्रस्य ततः क्रुद्धो रामो रक्तान्तलोचनः। समीपस्थमुवाचेदं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्
मग रामाला राग आला, त्याच्या डोळ्यांत रक्त उतरले, आणि जवळ उभ्या असलेल्या शुभलक्षणी लक्ष्मणाला तो म्हणाला.
अवलेपः समुद्रस्य न दर्शयति यः स्वयम्। प्रशमश्च क्षमा चैव आर्जवं प्रियवादिता
सागराचा गर्वच असा आहे की तो आपोआप समोर येत नाही; कारण शांतपणा, संयम, सरळपणा आणि गोड बोलणे—
असामर्थ्यफला ह्येते निर्गुणेषु सतां गुणाः। आत्मप्रशंसिनं दुष्टं धृष्टं विपरिधावकम्
—हे सद्गुण फक्त योग्य व्यक्तींकडेच फळ देतात, निकृष्ट लोकांकडे नाहीत; स्वतःची स्तुती करणारा, दुष्ट, उद्धट आणि वाईट वागणारा—
सर्वत्रोत्सृष्टदण्डं च लोकः सत्कुरुते नरम्। न साम्ना शक्यते कीर्तिर्न साम्ना शक्यते यशः
—जग फक्त त्याच माणसाचा आदर करतो जो सर्वत्र दंडाचा वापर करतो; केवळ नम्रतेने कीर्ती किंवा यश मिळत नाही.
प्राप्तुं लक्ष्मण लोकेऽस्मिञ्जयो वा रणमूर्धनि। अद्य मद्बाणनिर्भग्नैर्मकरैर्मकरालयम्
लक्ष्मणा, या जगात युद्धात विजय मिळवायचा असेल तर केवळ सौम्यपणाने चालत नाही; आज मी माझ्या बाणांनी मकरांचा निवासस्थान आणि त्यातील सर्वांना उद्ध्वस्त करीन.
निरुद्धतोयं सौमित्रे प्लवद्भिः पश्य सर्वतः। भोगिनां पश्य भोगानि मया भिन्नानि लक्ष्मण
सौमित्र्या, पाहा, उड्या मारणाऱ्या प्राण्यांनी पाणी सर्वत्र कसे अडवले आहे ते. लक्ष्मणा, मी फोडलेली सापांची शरीरंही पाहा.
महाभोगानि मत्स्यानां करिणां च करानिह। सशङ्खशुक्तिकाजालं समीनमकरं तथा
इथे मोठमोठ्या माशांची शरीरं, हत्तींच्या सोंडाही आहेत, शंख आणि शिंपल्यांचे समूह आहेत, तसेच वेगवेगळ्या माशा आणि मगरही आहेत.
अद्य युद्धेन महता समुद्रं परिशोषये। क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः
आज या मोठ्या युद्धाने मी समुद्र वाळवून टाकीन; कारण या मगरींच्या निवासस्थानाने माझ्या संयमाला दुर्बलता समजली आहे.
चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान्। समुद्रं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यान्तु प्लवंगमाः
सौमित्र्या, माझं धनुष्य आणि विषासारखे बाण घेऊन ये. मी हा समुद्र वाळवून टाकीन—मग वानर पायदळाने पार जाऊ शकतील.
अद्याक्षोभ्यमपि क्रुद्धः क्षोभयिष्यामि सागरम्। वेलासु कृतमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलम्
आज मी रागाने, हलवता न येणारा हा समुद्रही हलवून टाकीन, ज्याच्या काठावर मर्यादा आहेत आणि हजारो लाटा उसळत आहेत.
निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम्। महार्णवं क्षोभयिष्ये महादानवसंकुलम्
माझ्या बाणांनी मी या वरुणाच्या निवासस्थानाच्या मर्यादा मोडून टाकीन; मोठ्या दानवांनी भरलेला हा महासागर मी अस्वस्थ करीन.
एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधविस्फारितेक्षणः। बभूव रामो दुर्धर्षो युगान्ताग्निरिव ज्वलन्
असं म्हणून, धनुष्य हातात घेऊन आणि रागाने डोळे लाल झालेले राम, जणू युगाच्या शेवटी पेटणाऱ्या अग्नीसारखे, कोणालाही न जुमानणारे झाले.
सम्पीड्य च धनुर्घोरं कम्पयित्वा शरैर्जगत्। मुमोच विशिखानुग्रान् वज्रानिव शतक्रतुः
त्यांनी भीषण धनुष्य ताणलं, बाणांनी साऱ्या जगाला कंपवून टाकलं आणि इंद्र जसा वज्र फेकतो तशी भयंकर बाण सोडले.
ते ज्वलन्तो महावेगास्तेजसा सायकोत्तमाः। प्रविशन्ति समुद्रस्य जलं वित्रस्तपन्नगम्
ते तेजस्वी, वेगवान आणि शक्तिशाली बाण समुद्राच्या पाण्यात शिरले, आणि आतल्या सापांना घाबरवून टाकलं.
तोयवेगः समुद्रस्य समीनमकरो महान्। स बभूव महाघोरः समारुतरवस्तथा
माशा आणि मगरींनी भरलेला तो मोठा समुद्र जोरात उसळू लागला, भीषण झाला आणि वाऱ्याच्या आवाजासारखा गडगडू लागला.
महोर्मिमालाविततः शङ्खशुक्तिसमावृतः। सधूमः परिवृत्तोर्मिः सहसासीन्महोदधिः
मोठमोठ्या लाटांच्या रांगा, शंख-शिंपल्यांनी भरलेला, धुरकट आणि फिरणाऱ्या लाटांनी व्यापलेला तो महासागर अचानक गोंधळून गेला.
व्यथिताः पन्नगाश्चासन् दीप्तास्या दीप्तलोचनाः। दानवाश्च महावीर्याः पातालतलवासिनः
ते ज्वलंत तोंड आणि तेजस्वी डोळ्यांचे साप अस्वस्थ झाले, आणि पाताळात राहणारे बलवान दानवही घाबरले.
ऊर्मयः सिन्धुराजस्य सनक्रमकरास्तथा। विन्ध्यमन्दरसंकाशाः समुत्पेतुः सहस्रशः
समुद्रराजाच्या लाटा, शिंगांसह आणि विंध्य-मंदर पर्वतांसारख्या दिसणाऱ्या, हजारोंनी उसळू लागल्या.
आघूर्णिततरङ्गौघः सम्भ्रान्तोरगराक्षसः। उद्वर्तितमहाग्राहः सघोषो वरुणालयः
वरुणाच्या निवासस्थानात, प्रचंड लाटांचा गोंधळ, गोंधळलेले साप आणि राक्षस, मोठे घोंगडे वर-खाली होत होते आणि मोठा गजर होत होता.
ततस्तु तं राघवमुग्रवेगं प्रकर्षमाणं धनुरप्रमेयम्। सौमित्रिरुत्पत्य विनिःश्वसन्तं मामेति चोक्त्वा धनुराललम्बे
तेव्हा सौमित्रि उडी मारून, राघव भीषण वेगाने अमाप धनुष्य ताणताना पाहून, धनुष्याला धरून, 'नको!' असं म्हणाला, आणि रामाने जोरात श्वास सोडला.
एतद्विनापि ह्युदधेस्तवाद्य सम्पत्स्यते वीरतमस्य कार्यम्। भवद्विधाः क्रोधवशं न यान्ति दीर्घं भवान् पश्यतु साधुवृत्तम्
हे वीर, हे केल्याशिवायही आज तुझं समुद्रासंबंधीचं कार्य पूर्ण होईल; तुझ्यासारखे लोक कधीही रागाच्या आधीन होत नाहीत—तुझं उत्तम वर्तन लोकांना दीर्घकाळ दिसू दे.
अन्तर्हितैश्चापि तथान्तरिक्षे ब्रह्मर्षिभिश्चैव सुरर्षिभिश्च। शब्दः कृतः कष्टमिति ब्रुवद्भि- र्मामेति चोक्त्वा महता स्वरेण
आकाशातून, लपलेले ब्रह्मर्षी आणि सुरर्षी 'हाय!' असं म्हणत मोठ्या आवाजात 'नको!' असं म्हणू लागले.
thumb|द्वाविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे द्वाविंशः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील बाविसावा सर्ग ऐका.
अथोवाच रघुश्रेष्ठः सागरं दारुणं वचः। अद्य त्वां शोषयिष्यामि सपातालं महार्णव
तेव्हा रघुकुळातील श्रेष्ठ राम समुद्राला कठोर शब्दांत म्हणाले, "आज मी तुला आणि पाताळासकट या मोठ्या समुद्राला वाळवून टाकीन."
शरनिर्दग्धतोयस्य परिशुष्कस्य सागर। मया निहतसत्त्वस्य पांसुरुत्पद्यते महान्
हे समुद्रा, माझ्या बाणांनी तुझे पाणी जळून गेले की, सुकलेल्या तुझ्या तळातून आणि निर्जीव झालेल्या तुझ्या अंगावरून मोठा धुळीचा ढग उठेल.
मत्कार्मुकविसृष्टेन शरवर्षेण सागर। परं तीरं गमिष्यन्ति पद्भिरेव प्लवंगमाः
माझ्या धनुष्यातून सोडलेल्या बाणांच्या पावसामुळे वानर फक्त चालतच या समुद्राच्या पलीकडच्या काठावर पोहोचतील.
विचिन्वन्नाभिजानासि पौरुषं नापि विक्रमम्। दानवालय संतापं मत्तो नाम गमिष्यसि
तू माझ्या पराक्रमाची आणि शौर्याची ओळख घेत नाहीस; दानवांचे निवासस्थान असलेल्या समुद्रा, आता माझ्या हातून तुला यातना भोगाव्या लागतील.