thumb|एकविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे एकविंशः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील एकविसावा सर्ग ऐका.
ततः सागरवेलायां दर्भानास्तीर्य राघवः। अञ्जलिं प्राङ्मुखः कृत्वा प्रतिशिश्ये महोदधेः
मग सागराच्या काठी राघवाने कुशांची चटई घातली, पूर्वेकडे तोंड करून हात जोडले आणि त्या महासागरासमोर तो झोपला.
बाहुं भुजङ्गभोगाभमुपधायारिसूदनः। जातरूपमयैश्चैव भूषणैर्भूषितं पुरा
शत्रूंचा संहार करणारा तो, सर्पाच्या वेटोळ्यासारखा भासणारा हात खाली ठेवून, शुद्ध सोन्याच्या दागिन्यांनी सजलेला होता.
मणिकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः। भुजैः परमनारीणामभिमृष्टमनेकधा
मणी, सोने आणि उत्तम मोत्यांच्या दागिन्यांनी त्याचे हात सजले होते, जे अनेक वेळा श्रेष्ठ स्त्रियांनी स्पर्शले होते.
चन्दनागुरुभिश्चैव पुरस्तादभिसेवितम्। बालसूर्यप्रकाशैश्च चन्दनैरुपशोभितम्
पूर्वी चंदन आणि अगर यांच्या सुवासिक लेपांनी त्याची सेवा झाली होती, आणि बालसूर्याच्या किरणांसारख्या उजळ चंदनाने तो शोभून दिसत होता.
शयने चोत्तमाङ्गेन सीतायाः शोभितं पुरा। तक्षकस्येव सम्भोगं गङ्गाजलनिषेवितम्
कधीकाळी उत्तम अंग असलेल्या सीतेने त्या शय्येवर त्याला शोभा आणली होती, जणू तक्षकाने आनंद घेतल्यासारखे, आणि गंगाजलाने पावन केले होते.
संयुगे युगसंकाशं शत्रूणां शोकवर्धनम्। सुहृदां नन्दनं दीर्घं सागरान्तव्यपाश्रयम्
युद्धात तो काळाच्या शेवटीसारखा भासत असे, शत्रूंचे दुःख वाढवणारा, मित्रांना आनंद देणारा, लांब आणि सागराच्या काठावर विसावलेला होता.
अस्यता च पुनः सव्यं ज्याघातविहतत्वचम्। दक्षिणो दक्षिणं बाहुं महापरिघसंनिभम्
पुन्हा, त्याचा डावीकडचा हात धनुष्याच्या दोरीने उमटलेल्या खुणांनी भरलेला होता, आणि उजवा हात मोठ्या लोखंडी गजासारखा भासत होता.
गोसहस्रप्रदातारं ह्युपधाय भुजं महत्। अद्य मे तरणं वाथ मरणं सागरस्य वा
हजार गायी दान करणारा तो, आपल्या बलवान हातावर डोकं ठेवून म्हणाला, 'आज मी सागर पार करेन किंवा मृत्यूला सामोरा जाईन.'
इति रामो धृतिं कृत्वा महाबाहुर्महोदधिम्। अधिशिष्ये च विधिवत् प्रयतो नियतो मुनिः
अशा रीतीने, महाबाहू रामाने ठाम निश्चय करून, योग्य पद्धतीने, मन लावून आणि नियमाने, त्या महासागरासमोर ऋषीसारखा अंग ठेवून झोप घेतली.
तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले। नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽभिजग्मतुः
राम कुशांनी अंथरलेल्या जमिनीवर झोपलेला असताना, नियम पाळणारा आणि जागरूक असताना, तीन रात्री निघून गेल्या.
स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मवत्सलः। उपासत तदा रामः सागरं सरितां पतिम्
तीन दिवस तिथे, धर्मावर प्रेम करणारा, नीती जाणणारा राम त्या सागर, नद्यांचा स्वामी, याची उपासना करत राहिला.
न च दर्शयते रूपं मन्दो रामस्य सागरः। प्रयतेनापि रामेण यथार्हमभिपूजितः
पण रामाने सर्व प्रकारे योग्य सन्मान आणि भक्तीने पूजा केली तरी, तो आळशी सागर आपले रूप दाखवत नव्हता.
समुद्रस्य ततः क्रुद्धो रामो रक्तान्तलोचनः। समीपस्थमुवाचेदं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्
मग रामाला राग आला, त्याच्या डोळ्यांत रक्त उतरले, आणि जवळ उभ्या असलेल्या शुभलक्षणी लक्ष्मणाला तो म्हणाला.
अवलेपः समुद्रस्य न दर्शयति यः स्वयम्। प्रशमश्च क्षमा चैव आर्जवं प्रियवादिता
सागराचा गर्वच असा आहे की तो आपोआप समोर येत नाही; कारण शांतपणा, संयम, सरळपणा आणि गोड बोलणे—
असामर्थ्यफला ह्येते निर्गुणेषु सतां गुणाः। आत्मप्रशंसिनं दुष्टं धृष्टं विपरिधावकम्
—हे सद्गुण फक्त योग्य व्यक्तींकडेच फळ देतात, निकृष्ट लोकांकडे नाहीत; स्वतःची स्तुती करणारा, दुष्ट, उद्धट आणि वाईट वागणारा—
सर्वत्रोत्सृष्टदण्डं च लोकः सत्कुरुते नरम्। न साम्ना शक्यते कीर्तिर्न साम्ना शक्यते यशः
—जग फक्त त्याच माणसाचा आदर करतो जो सर्वत्र दंडाचा वापर करतो; केवळ नम्रतेने कीर्ती किंवा यश मिळत नाही.
प्राप्तुं लक्ष्मण लोकेऽस्मिञ्जयो वा रणमूर्धनि। अद्य मद्बाणनिर्भग्नैर्मकरैर्मकरालयम्
लक्ष्मणा, या जगात युद्धात विजय मिळवायचा असेल तर केवळ सौम्यपणाने चालत नाही; आज मी माझ्या बाणांनी मकरांचा निवासस्थान आणि त्यातील सर्वांना उद्ध्वस्त करीन.
निरुद्धतोयं सौमित्रे प्लवद्भिः पश्य सर्वतः। भोगिनां पश्य भोगानि मया भिन्नानि लक्ष्मण
सौमित्र्या, पाहा, उड्या मारणाऱ्या प्राण्यांनी पाणी सर्वत्र कसे अडवले आहे ते. लक्ष्मणा, मी फोडलेली सापांची शरीरंही पाहा.
महाभोगानि मत्स्यानां करिणां च करानिह। सशङ्खशुक्तिकाजालं समीनमकरं तथा
इथे मोठमोठ्या माशांची शरीरं, हत्तींच्या सोंडाही आहेत, शंख आणि शिंपल्यांचे समूह आहेत, तसेच वेगवेगळ्या माशा आणि मगरही आहेत.
अद्य युद्धेन महता समुद्रं परिशोषये। क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः
आज या मोठ्या युद्धाने मी समुद्र वाळवून टाकीन; कारण या मगरींच्या निवासस्थानाने माझ्या संयमाला दुर्बलता समजली आहे.
चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान्। समुद्रं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यान्तु प्लवंगमाः
सौमित्र्या, माझं धनुष्य आणि विषासारखे बाण घेऊन ये. मी हा समुद्र वाळवून टाकीन—मग वानर पायदळाने पार जाऊ शकतील.
अद्याक्षोभ्यमपि क्रुद्धः क्षोभयिष्यामि सागरम्। वेलासु कृतमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलम्
आज मी रागाने, हलवता न येणारा हा समुद्रही हलवून टाकीन, ज्याच्या काठावर मर्यादा आहेत आणि हजारो लाटा उसळत आहेत.
निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम्। महार्णवं क्षोभयिष्ये महादानवसंकुलम्
माझ्या बाणांनी मी या वरुणाच्या निवासस्थानाच्या मर्यादा मोडून टाकीन; मोठ्या दानवांनी भरलेला हा महासागर मी अस्वस्थ करीन.
एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधविस्फारितेक्षणः। बभूव रामो दुर्धर्षो युगान्ताग्निरिव ज्वलन्
असं म्हणून, धनुष्य हातात घेऊन आणि रागाने डोळे लाल झालेले राम, जणू युगाच्या शेवटी पेटणाऱ्या अग्नीसारखे, कोणालाही न जुमानणारे झाले.
सम्पीड्य च धनुर्घोरं कम्पयित्वा शरैर्जगत्। मुमोच विशिखानुग्रान् वज्रानिव शतक्रतुः
त्यांनी भीषण धनुष्य ताणलं, बाणांनी साऱ्या जगाला कंपवून टाकलं आणि इंद्र जसा वज्र फेकतो तशी भयंकर बाण सोडले.
ते ज्वलन्तो महावेगास्तेजसा सायकोत्तमाः। प्रविशन्ति समुद्रस्य जलं वित्रस्तपन्नगम्
ते तेजस्वी, वेगवान आणि शक्तिशाली बाण समुद्राच्या पाण्यात शिरले, आणि आतल्या सापांना घाबरवून टाकलं.
तोयवेगः समुद्रस्य समीनमकरो महान्। स बभूव महाघोरः समारुतरवस्तथा
माशा आणि मगरींनी भरलेला तो मोठा समुद्र जोरात उसळू लागला, भीषण झाला आणि वाऱ्याच्या आवाजासारखा गडगडू लागला.
महोर्मिमालाविततः शङ्खशुक्तिसमावृतः। सधूमः परिवृत्तोर्मिः सहसासीन्महोदधिः
मोठमोठ्या लाटांच्या रांगा, शंख-शिंपल्यांनी भरलेला, धुरकट आणि फिरणाऱ्या लाटांनी व्यापलेला तो महासागर अचानक गोंधळून गेला.
व्यथिताः पन्नगाश्चासन् दीप्तास्या दीप्तलोचनाः। दानवाश्च महावीर्याः पातालतलवासिनः
ते ज्वलंत तोंड आणि तेजस्वी डोळ्यांचे साप अस्वस्थ झाले, आणि पाताळात राहणारे बलवान दानवही घाबरले.