न मोक्ष्यसे रावण राघवस्य सुरैः सहेन्द्रैरपि मूढ गुप्तः। अन्तर्हितः सूर्यपथं गतोऽपि तथैव पातालमनुप्रविष्टः। गिरीशपादाम्बुजसंगतो वा हतोऽसि रामेण सहानुजस्त्वम्
रावणा, अगदी देव आणि इंद्र यांनी तुला जपले तरी, तू राघवापासून सुटू शकणार नाहीस. सूर्याच्या मार्गावर गेला, पाताळात शिरला किंवा शंकराच्या पायाशी गेला, तरीही तू आणि तुझा भाऊ रामाच्या हातून मारले जाल.
तस्य ते त्रिषु लोकेषु न पिशाचं न राक्षसम्। त्रातारं नानुपश्यामि न गन्धर्वं न चासुरम्
या तिन्ही लोकांत, तुला वाचवणारा ना कोणता पिशाच, ना राक्षस, ना गंधर्व, ना असुर मला दिसत नाही.
अवधीस्त्वं जरावृद्धं गृध्रराजं जटायुषम्। किं नु ते रामसांनिध्ये सकाशे लक्ष्मणस्य च। हृता सीता विशालाक्षी यां त्वं गृह्य न बुध्यसे
तू वृद्ध गृध्रराज जटायूला मारलेस; पण आता राम आणि लक्ष्मण यांच्या उपस्थितीत काय करणार? तू विशाल डोळ्यांची सीता पळवलीस, पण कोणाला हात लावला आहेस हे तुला कळलेच नाही.
महाबलं महात्मानं दुराधर्षं सुरैरपि। न बुध्यसे रघुश्रेष्ठं यस्ते प्राणान् हरिष्यति
तू ज्याच्यामुळे आपले प्राण जाऊ शकतात, असा मोठ्या सामर्थ्याचा, देवांनाही जिंकता न येणारा, श्रेष्ठ रघुकुलातील महात्मा आहे, हे ओळखलेसच नाहीस.
ततोऽब्रवीद् वालिसुतोऽप्यङ्गदो हरिसत्तमः। नायं दूतो महाराज चारकः प्रतिभाति मे
मग वानरांमध्ये श्रेष्ठ आणि वाळीचा पुत्र अंगद म्हणाला, 'महाराजा, मला हा दूत किंवा गुप्तहेर वाटत नाही.'
तुलितं हि बलं सर्वमनेन तव तिष्ठता। गृह्यतां मागमल्लङ्कामेतद्धि मम रोचते
याने तुझ्या बरोबरीचे बळ दाखवले आहे; मला वाटते, याला पकडावे.
ततो राज्ञा समादिष्टाः समुत्पत्य वलीमुखाः। जगृहुश्च बबन्धुश्च विलपन्तमनाथवत्
राजाने आज्ञा दिल्यावर, वानरांच्या प्रमुखांनी उडी मारून त्याला पकडले आणि बांधून टाकले; तो अगदी निराधारासारखा रडत होता.
शुकस्तु वानरैश्चण्डैस्तत्र तैः सम्प्रपीडितः। व्याचुक्रोश महात्मानं रामं दशरथात्मजम्। लुप्येते मे बलात् पक्षौ भिद्येते मे तथाक्षिणी
त्या तिखट वानरांनी शुकाला छळले; तेव्हा तो दशरथपुत्र रामाला हाक मारून म्हणाला, 'माझे पंख जबरदस्तीने फाडले जात आहेत, डोळ्यांनाही इजा होते आहे.'
यां च रात्रिं मरिष्यामि जाये रात्रिं च यामहम्। एतस्मिन्नन्तरे काले यन्मया ह्यशुभं कृतम्। सर्वं तदुपपद्येथा जह्यां चेद् यदि जीवितम्
ज्या रात्री मी मरणार आहे आणि ज्या रात्री मी जन्मलो, त्या दोन्हीच्या मध्ये मी जे काही वाईट केले असेल, ते सगळे माझ्यावर यावे, जर माझे प्राण जावे लागले.
नाघातयत् तदा रामः श्रुत्वा तत्परिदेवितम्। वानरानब्रवीद् रामो मुच्यतां दूत आगतः
त्याचे दु:ख ऐकून रामाने त्याला मारण्याचा आदेश दिला नाही; रामाने वानरांना सांगितले, 'जो दूत आला आहे, त्याला सोडून द्या.'
thumb|एकविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे एकविंशः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील एकविसावा सर्ग ऐका.
ततः सागरवेलायां दर्भानास्तीर्य राघवः। अञ्जलिं प्राङ्मुखः कृत्वा प्रतिशिश्ये महोदधेः
मग सागराच्या काठी राघवाने कुशांची चटई घातली, पूर्वेकडे तोंड करून हात जोडले आणि त्या महासागरासमोर तो झोपला.
बाहुं भुजङ्गभोगाभमुपधायारिसूदनः। जातरूपमयैश्चैव भूषणैर्भूषितं पुरा
शत्रूंचा संहार करणारा तो, सर्पाच्या वेटोळ्यासारखा भासणारा हात खाली ठेवून, शुद्ध सोन्याच्या दागिन्यांनी सजलेला होता.
मणिकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः। भुजैः परमनारीणामभिमृष्टमनेकधा
मणी, सोने आणि उत्तम मोत्यांच्या दागिन्यांनी त्याचे हात सजले होते, जे अनेक वेळा श्रेष्ठ स्त्रियांनी स्पर्शले होते.
चन्दनागुरुभिश्चैव पुरस्तादभिसेवितम्। बालसूर्यप्रकाशैश्च चन्दनैरुपशोभितम्
पूर्वी चंदन आणि अगर यांच्या सुवासिक लेपांनी त्याची सेवा झाली होती, आणि बालसूर्याच्या किरणांसारख्या उजळ चंदनाने तो शोभून दिसत होता.
शयने चोत्तमाङ्गेन सीतायाः शोभितं पुरा। तक्षकस्येव सम्भोगं गङ्गाजलनिषेवितम्
कधीकाळी उत्तम अंग असलेल्या सीतेने त्या शय्येवर त्याला शोभा आणली होती, जणू तक्षकाने आनंद घेतल्यासारखे, आणि गंगाजलाने पावन केले होते.
संयुगे युगसंकाशं शत्रूणां शोकवर्धनम्। सुहृदां नन्दनं दीर्घं सागरान्तव्यपाश्रयम्
युद्धात तो काळाच्या शेवटीसारखा भासत असे, शत्रूंचे दुःख वाढवणारा, मित्रांना आनंद देणारा, लांब आणि सागराच्या काठावर विसावलेला होता.
अस्यता च पुनः सव्यं ज्याघातविहतत्वचम्। दक्षिणो दक्षिणं बाहुं महापरिघसंनिभम्
पुन्हा, त्याचा डावीकडचा हात धनुष्याच्या दोरीने उमटलेल्या खुणांनी भरलेला होता, आणि उजवा हात मोठ्या लोखंडी गजासारखा भासत होता.
गोसहस्रप्रदातारं ह्युपधाय भुजं महत्। अद्य मे तरणं वाथ मरणं सागरस्य वा
हजार गायी दान करणारा तो, आपल्या बलवान हातावर डोकं ठेवून म्हणाला, 'आज मी सागर पार करेन किंवा मृत्यूला सामोरा जाईन.'
इति रामो धृतिं कृत्वा महाबाहुर्महोदधिम्। अधिशिष्ये च विधिवत् प्रयतो नियतो मुनिः
अशा रीतीने, महाबाहू रामाने ठाम निश्चय करून, योग्य पद्धतीने, मन लावून आणि नियमाने, त्या महासागरासमोर ऋषीसारखा अंग ठेवून झोप घेतली.
तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले। नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽभिजग्मतुः
राम कुशांनी अंथरलेल्या जमिनीवर झोपलेला असताना, नियम पाळणारा आणि जागरूक असताना, तीन रात्री निघून गेल्या.
स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मवत्सलः। उपासत तदा रामः सागरं सरितां पतिम्
तीन दिवस तिथे, धर्मावर प्रेम करणारा, नीती जाणणारा राम त्या सागर, नद्यांचा स्वामी, याची उपासना करत राहिला.
न च दर्शयते रूपं मन्दो रामस्य सागरः। प्रयतेनापि रामेण यथार्हमभिपूजितः
पण रामाने सर्व प्रकारे योग्य सन्मान आणि भक्तीने पूजा केली तरी, तो आळशी सागर आपले रूप दाखवत नव्हता.
समुद्रस्य ततः क्रुद्धो रामो रक्तान्तलोचनः। समीपस्थमुवाचेदं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्
मग रामाला राग आला, त्याच्या डोळ्यांत रक्त उतरले, आणि जवळ उभ्या असलेल्या शुभलक्षणी लक्ष्मणाला तो म्हणाला.
अवलेपः समुद्रस्य न दर्शयति यः स्वयम्। प्रशमश्च क्षमा चैव आर्जवं प्रियवादिता
सागराचा गर्वच असा आहे की तो आपोआप समोर येत नाही; कारण शांतपणा, संयम, सरळपणा आणि गोड बोलणे—
असामर्थ्यफला ह्येते निर्गुणेषु सतां गुणाः। आत्मप्रशंसिनं दुष्टं धृष्टं विपरिधावकम्
—हे सद्गुण फक्त योग्य व्यक्तींकडेच फळ देतात, निकृष्ट लोकांकडे नाहीत; स्वतःची स्तुती करणारा, दुष्ट, उद्धट आणि वाईट वागणारा—
सर्वत्रोत्सृष्टदण्डं च लोकः सत्कुरुते नरम्। न साम्ना शक्यते कीर्तिर्न साम्ना शक्यते यशः
—जग फक्त त्याच माणसाचा आदर करतो जो सर्वत्र दंडाचा वापर करतो; केवळ नम्रतेने कीर्ती किंवा यश मिळत नाही.
प्राप्तुं लक्ष्मण लोकेऽस्मिञ्जयो वा रणमूर्धनि। अद्य मद्बाणनिर्भग्नैर्मकरैर्मकरालयम्
लक्ष्मणा, या जगात युद्धात विजय मिळवायचा असेल तर केवळ सौम्यपणाने चालत नाही; आज मी माझ्या बाणांनी मकरांचा निवासस्थान आणि त्यातील सर्वांना उद्ध्वस्त करीन.
निरुद्धतोयं सौमित्रे प्लवद्भिः पश्य सर्वतः। भोगिनां पश्य भोगानि मया भिन्नानि लक्ष्मण
सौमित्र्या, पाहा, उड्या मारणाऱ्या प्राण्यांनी पाणी सर्वत्र कसे अडवले आहे ते. लक्ष्मणा, मी फोडलेली सापांची शरीरंही पाहा.
महाभोगानि मत्स्यानां करिणां च करानिह। सशङ्खशुक्तिकाजालं समीनमकरं तथा
इथे मोठमोठ्या माशांची शरीरं, हत्तींच्या सोंडाही आहेत, शंख आणि शिंपल्यांचे समूह आहेत, तसेच वेगवेगळ्या माशा आणि मगरही आहेत.