न वादान्नापि संघर्षान्नाधिक्यान्न च कामतः। वक्ष्यामि वचनं राजन् यथार्थं राम गौरवात्
राजा, मी रामाबद्दल जे बोलतो ते केवळ आदरापोटी आहे; वाद, मतभेद, अहंकार किंवा इच्छा यामुळे नाही.
अर्थानर्थनिमित्तं हि यदुक्तं सचिवैस्तव। तत्र दोषं प्रपश्यामि क्रिया नह्युपपद्यते
फायदा किंवा टाळण्यासाठी तुमच्या मंत्र्यांनी जे काही सांगितले, त्यात मला एक दोष दिसतो – सुचवलेली कृती योग्य वाटत नाही.
ऋते नियोगात् सामर्थ्यमवबोद्धुं न शक्यते। सहसा विनियोगोऽपि दोषवान् प्रतिभाति मे
योग्य आदेशाशिवाय कुणाची क्षमता कळू शकत नाही; आणि घाईघाईने काम देणे मला चुकीचे वाटते.
चारप्रणिहितं युक्तं यदुक्तं सचिवैस्तव। अर्थस्यासम्भवात् तत्र कारणं नोपपद्यते
गुप्तहेर पाठवण्याबद्दल मंत्र्यांनी जे सांगितले ते योग्य आहे; पण जेव्हा हेतू साध्य होणार नाही, तेव्हा त्याला कारणच उरत नाही.
अदेशकाले सम्प्राप्त इत्ययं यद् विभीषणः। विवक्षा तत्र मेऽस्तीयं तां निबोध यथामति
विभीषण अयोग्य वेळी आणि जागी आला आहे, याबद्दल माझ्या मनात एक विचार आहे — तो मी सांगतो, नीट ऐक.
एष देशश्च कालश्च भवतीह यथा तथा। पुरुषात् पुरुषं प्राप्य तथा दोषगुणावपि
ही जागा आणि वेळ जशी आहे तशीच आहे; माणसामध्ये गुणदोष असतातच, ते प्रत्येकाच्या स्वभावानुसार दिसतात.
दौरात्म्यं रावणे दृष्ट्वा विक्रमं च तथा त्वयि। युक्तमागमनं ह्यत्र सदृशं तस्य बुद्धितः
रावणाचं दुष्टपण आणि तुझं शौर्य पाहता, त्याने इथे येणं योग्यच आहे, त्याच्या समजुतीनुसार ते योग्य ठरतं.
अज्ञातरूपैः पुरुषैः स राजन् पृच्छ्यतामिति। यदुक्तमत्र मे प्रेक्षा काचिदस्ति समीक्षिता
त्याला अनोळखी लोकांनी विचारपूस करावी असं सुचवलं आहे, राजन, यावर मी नीट विचार केला आहे आणि माझं मत सांगतो.
पृच्छ्यमानो विशङ्केत सहसा बुद्धिमान् वचः। तत्र मित्रं प्रदुष्येत मिथ्या पृष्टं सुखागतम्
कोणाला अचानक विचारपूस केली तर, हुशार माणूस शंका घेईल आणि जो मित्र चांगल्या हेतूने आला असेल तोही दुखावला जाऊ शकतो.
अशक्यं सहसा राजन् भावो बोद्धुं परस्य वै। अन्तरेण स्वरैर्भिन्नैर्नैपुण्यं पश्यतां भृशम्
राजा, दुसऱ्याच्या मनाचा हेतू पटकन समजणं शक्य नाही, त्यांच्या बोलण्यातल्या बारकाव्यांकडे नीट लक्ष दिलं पाहिजे.
न त्वस्य ब्रुवतो जातु लक्ष्यते दुष्टभावता। प्रसन्नं वदनं चापि तस्मान्मे नास्ति संशयः
तो बोलताना त्याच्यात कधीही दुष्टपणाचं चिन्ह दिसत नाही; त्याचा चेहरा प्रसन्न आणि स्पष्ट आहे, म्हणून मला काहीच शंका नाही.
अशङ्कितमतिः स्वस्थो न शठः परिसर्पति। न चास्य दुष्टवागस्ति तस्मान्मे नास्ति संशयः
त्याचं मन निश्चिंत आणि निर्व्याज आहे; तो कपटाने वागत नाही, ना वाईट बोलतो — त्यामुळे मला काहीच शंका नाही.
देशकालोपपन्नं च कार्यं कार्यविदां वर। सफलं कुरुते क्षिप्रं प्रयोगेणाभिसंहितम्
योग्य वेळ आणि जागी जे काम केलं जातं, ते जाणकार लोक लवकर आणि योग्य रीतीने करतात, तेव्हा ते फळ देतं.
उद्योगं तव सम्प्रेक्ष्य मिथ्यावृत्तं च रावणम्। वालिनं च हतं श्रुत्वा सुग्रीवं चाभिषेचितम्
तुझी तयारी, रावणाचं खोटं वागणं, वालीचा मृत्यू आणि सुग्रीवाचं राज्याभिषेक — हे सगळं पाहून,
राज्यं प्रार्थयमानस्तु बुद्धिपूर्वमिहागतः। एतावत् तु पुरस्कृत्य युज्यते तस्य संग्रहः
राज्य मिळवायचं म्हणून तो विचारपूर्वक इथे आला आहे; हे सगळं लक्षात घेता, त्याला स्वीकारणं योग्य आहे.
यथाशक्ति मयोक्तं तु राक्षसस्यार्जवं प्रति। प्रमाणं त्वं हि शेषस्य श्रुत्वा बुद्धिमतां वर
राक्षसाच्या प्रामाणिकपणाबद्दल मी माझ्या कुवतीनुसार सांगितलं; उरलेलं तूच ठरव, कारण तूच खरा जाणकार आहेस.
thumb|एकोनविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे अष्टादशः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील अठरावा सर्ग ऐका.
अथ रामः प्रसन्नात्मा श्रुत्वा वायुसुतस्य ह। प्रत्यभाषत दुर्धर्षः श्रुतवानात्मनि स्थितम्
मग राम मनाने शांत राहून, वायुपुत्राच्या शब्द ऐकून, ठामपणे आणि आत्मविश्वासाने उत्तर दिलं.
ममापि च विवक्षास्ति काचित् प्रति विभीषणम्। श्रोतुमिच्छामि तत् सर्वं भवद्भिः श्रेयसि स्थितैः
मलाही विभीषणाबद्दल काही सांगायचं आहे; जे उत्तम आहे असं तुम्ही समजता, ते सगळं तुमच्याकडून ऐकायला मला आवडेल.
मित्रभावेन सम्प्राप्तं न त्यजेयं कथंचन। दोषो यद्यपि तस्य स्यात् सतामेतदगर्हितम्
जो मित्र म्हणून आला आहे, त्याला कधीच नाकारू नये; त्याच्यात काही दोष असला तरी, सज्जन लोकांना हे निंदनीय वाटत नाही.
सुग्रीवस्त्वथ तद्वाक्यमाभाष्य च विमृश्य च। ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवः
मग सुग्रीवाने ते शब्द बोलून आणि विचार करून, आणखी शुभ आणि योग्य असं वचन सांगितलं.
स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः। ईदृशं व्यसनं प्राप्तं भ्रातरं यः परित्यजेत्
हा राक्षस वाईट असो किंवा चांगला, ज्याच्यावर अशी विपत्ती आली आहे, असा भाऊ कोण सोडू शकेल?
को नाम स भवेत् तस्य यमेष न परित्यजेत्। वानराधिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा सर्वानुदीक्ष्य तु
माकडांच्या राजाने जे काही सांगितलं, ते सगळ्यांनी ऐकलं आणि विचार केलं, मग कोण आहे असा, जो त्याला सोडून देणार नाही?
ईषदुत्स्मयमानस्तु लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्। इति होवाच काकुत्स्थो वाक्यं सत्यपराक्रमः
काकुत्स्थ राम थोडं हसत, शुभ लक्षण असलेल्या लक्ष्मणाला म्हणाला, ज्याचं शौर्य खरं आहे.
अनधीत्य च शास्त्राणि वृद्धाननुपसेव्य च। न शक्यमीदृशं वक्तुं यदुवाच हरीश्वरः
शास्त्र शिकलेलं नसताना आणि मोठ्यांची सेवा न करता, माकडांच्या राजाने जसं बोललं तसं बोलणं शक्यच नाही.
अस्ति सूक्ष्मतरं किंचिद् यथात्र प्रतिभाति मा। प्रत्यक्षं लौकिकं चापि वर्तते सर्वराजसु
इथे काहीतरी सूक्ष्म आहे असं मला वाटतं; आणि सर्व राजांमध्ये प्रत्यक्ष जगाचा अनुभवही असतो.
अमित्रास्तत्कुलीनाश्च प्रातिदेश्याश्च कीर्तिताः। व्यसनेषु प्रहर्तारस्तस्मादयमिहागतः
शत्रू, कुलीन लोक आणि शेजारी यांचा उल्लेख केला जातो; संकटात ते घाव घालतात — म्हणूनच तो इथे आला आहे.
अपापास्तत्कुलीनाश्च मानयन्ति स्वकान् हितान्। एष प्रायो नरेन्द्राणां शङ्कनीयस्तु शोभनः
निर्दोष आणि कुलीन लोक आपल्याच हितचिंतकांचा सन्मान करतात; राजांची हीच पद्धत असते, पण चांगल्यांवरही शंका घ्यावी लागते.
यस्तु दोषस्त्वया प्रोक्तो ह्यादानेऽरिबलस्य च। तत्र ते कीर्तयिष्यामि यथाशास्त्रमिदं शृणु
शत्रूची ताकद स्वीकारण्याबद्दल तू जो दोष सांगितलास, त्यावर मी तुला शास्त्रानुसार समजावून सांगतो, ऐक.
न वयं तत्कुलीनाश्च राज्यकाङ्क्षी च राक्षसः। पण्डिता हि भविष्यन्ति तस्माद् ग्राह्यो विभीषणः
आपण त्याच्या कुळातले नाही, आणि तो राक्षसही राज्याची इच्छा करत नाही; शहाणे लोक हे ओळखतील — म्हणून विभीषणाला स्वीकारावं.