यदि दोषो महांस्तस्मिंस्त्यज्यतामविशङ्कितम्। गुणान् वापि बहून् ज्ञात्वा संग्रहः क्रियतां नृप
त्याच्यात मोठा दोष असेल तर निःसंशयपणे त्याला सोडून द्यावे; किंवा त्याचे अनेक गुण ओळखून, मग स्वीकारावे, राजन.
शरभस्त्वथ निश्चित्य सार्थं वचनमब्रवीत्। क्षिप्रमस्मिन् नरव्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम्
मग शरभाने विचारपूर्वक अर्थपूर्ण शब्द सांगितले – 'मनुष्यसिंहा, त्याच्यावर पटकन गुप्तहेर पाठवावा.'
प्रणिधाय हि चारेण यथावत् सूक्ष्मबुद्धिना। परीक्ष्य च ततः कार्यो यथान्यायं परिग्रहः
कारण, हुशार गुप्तहेराने नीट चौकशी करून, योग्यरीत्या तपासल्यानंतरच न्यायाने त्याचा स्वीकार करावा.
जाम्बवांस्त्वथ सम्प्रेक्ष्य शास्त्रबुद्ध्या विचक्षणः। वाक्यं विज्ञापयामास गुणवद् दोषवर्जितम्
मग शास्त्रज्ञानी, दूरदृष्टी असलेला जांबवान, नीट विचार करून, गुणी आणि दोषरहित असे शब्द सांगितले.
बद्धवैराच्च पापाच्च राक्षसेन्द्राद् विभीषणः। अदेशकाले सम्प्राप्तः सर्वथा शंक्यतामयम्
रावणाशी शत्रुत्व आणि त्याच्या दुष्टपणामुळे, विभीषण चुकीच्या वेळी आणि ठिकाणी आला आहे; म्हणून त्याच्यावर सर्व प्रकारे शंका घ्यावी.
ततो मैन्दस्तु सम्प्रेक्ष्य नयापनयकोविदः। वाक्यं वचनसम्पन्नो बभाषे हेतुमत्तरम्
मग नीती आणि उलटनीती जाणणारा, विचारपूर्वक बोलणारा मैंद, योग्य कारण असलेले शब्द बोलला.
अनुजो नाम तस्यैष रावणस्य विभीषणः। पृच्छ्यतां मधुरेणायं शनैर्नरपतीश्वर
हा विभीषण रावणाचा लहान भाऊ आहे असं म्हणतात; राजाधिराज, त्याला गोड शब्दात आणि हळूहळू विचारपूस करा.
भावमस्य तु विज्ञाय तत्त्वतस्तं करिष्यसि। यदि दुष्टो न दुष्टो वा बुद्धिपूर्वं नरर्षभ
पण आधी त्याचा खरा हेतू समजून घ्या – तो वाईट आहे की नाही, हे नीट विचार करून, मग योग्य ते करा, नरश्रेष्ठा.
अथ संस्कारसम्पन्नो हनूमान् सचिवोत्तमः। उवाच वचनं श्लक्ष्णमर्थवन्मधुरं लघु
मग उत्तम मंत्री, सुसंस्कारित हनुमान, मृदू, अर्थपूर्ण, गोड आणि थोडक्यात सांगणारे शब्द बोलला.
न भवन्तं मतिश्रेष्ठं समर्थं वदतां वरम्। अतिशाययितुं शक्तो बृहस्पतिरपि ब्रुवन्
मति आणि बोलण्यात श्रेष्ठ असलेल्या आपल्याला, बोलण्यात ब्रहस्पतीसुद्धा मागे टाकू शकणार नाही.
न वादान्नापि संघर्षान्नाधिक्यान्न च कामतः। वक्ष्यामि वचनं राजन् यथार्थं राम गौरवात्
राजा, मी रामाबद्दल जे बोलतो ते केवळ आदरापोटी आहे; वाद, मतभेद, अहंकार किंवा इच्छा यामुळे नाही.
अर्थानर्थनिमित्तं हि यदुक्तं सचिवैस्तव। तत्र दोषं प्रपश्यामि क्रिया नह्युपपद्यते
फायदा किंवा टाळण्यासाठी तुमच्या मंत्र्यांनी जे काही सांगितले, त्यात मला एक दोष दिसतो – सुचवलेली कृती योग्य वाटत नाही.
ऋते नियोगात् सामर्थ्यमवबोद्धुं न शक्यते। सहसा विनियोगोऽपि दोषवान् प्रतिभाति मे
योग्य आदेशाशिवाय कुणाची क्षमता कळू शकत नाही; आणि घाईघाईने काम देणे मला चुकीचे वाटते.
चारप्रणिहितं युक्तं यदुक्तं सचिवैस्तव। अर्थस्यासम्भवात् तत्र कारणं नोपपद्यते
गुप्तहेर पाठवण्याबद्दल मंत्र्यांनी जे सांगितले ते योग्य आहे; पण जेव्हा हेतू साध्य होणार नाही, तेव्हा त्याला कारणच उरत नाही.
अदेशकाले सम्प्राप्त इत्ययं यद् विभीषणः। विवक्षा तत्र मेऽस्तीयं तां निबोध यथामति
विभीषण अयोग्य वेळी आणि जागी आला आहे, याबद्दल माझ्या मनात एक विचार आहे — तो मी सांगतो, नीट ऐक.
एष देशश्च कालश्च भवतीह यथा तथा। पुरुषात् पुरुषं प्राप्य तथा दोषगुणावपि
ही जागा आणि वेळ जशी आहे तशीच आहे; माणसामध्ये गुणदोष असतातच, ते प्रत्येकाच्या स्वभावानुसार दिसतात.
दौरात्म्यं रावणे दृष्ट्वा विक्रमं च तथा त्वयि। युक्तमागमनं ह्यत्र सदृशं तस्य बुद्धितः
रावणाचं दुष्टपण आणि तुझं शौर्य पाहता, त्याने इथे येणं योग्यच आहे, त्याच्या समजुतीनुसार ते योग्य ठरतं.
अज्ञातरूपैः पुरुषैः स राजन् पृच्छ्यतामिति। यदुक्तमत्र मे प्रेक्षा काचिदस्ति समीक्षिता
त्याला अनोळखी लोकांनी विचारपूस करावी असं सुचवलं आहे, राजन, यावर मी नीट विचार केला आहे आणि माझं मत सांगतो.
पृच्छ्यमानो विशङ्केत सहसा बुद्धिमान् वचः। तत्र मित्रं प्रदुष्येत मिथ्या पृष्टं सुखागतम्
कोणाला अचानक विचारपूस केली तर, हुशार माणूस शंका घेईल आणि जो मित्र चांगल्या हेतूने आला असेल तोही दुखावला जाऊ शकतो.
अशक्यं सहसा राजन् भावो बोद्धुं परस्य वै। अन्तरेण स्वरैर्भिन्नैर्नैपुण्यं पश्यतां भृशम्
राजा, दुसऱ्याच्या मनाचा हेतू पटकन समजणं शक्य नाही, त्यांच्या बोलण्यातल्या बारकाव्यांकडे नीट लक्ष दिलं पाहिजे.
न त्वस्य ब्रुवतो जातु लक्ष्यते दुष्टभावता। प्रसन्नं वदनं चापि तस्मान्मे नास्ति संशयः
तो बोलताना त्याच्यात कधीही दुष्टपणाचं चिन्ह दिसत नाही; त्याचा चेहरा प्रसन्न आणि स्पष्ट आहे, म्हणून मला काहीच शंका नाही.
अशङ्कितमतिः स्वस्थो न शठः परिसर्पति। न चास्य दुष्टवागस्ति तस्मान्मे नास्ति संशयः
त्याचं मन निश्चिंत आणि निर्व्याज आहे; तो कपटाने वागत नाही, ना वाईट बोलतो — त्यामुळे मला काहीच शंका नाही.
देशकालोपपन्नं च कार्यं कार्यविदां वर। सफलं कुरुते क्षिप्रं प्रयोगेणाभिसंहितम्
योग्य वेळ आणि जागी जे काम केलं जातं, ते जाणकार लोक लवकर आणि योग्य रीतीने करतात, तेव्हा ते फळ देतं.
उद्योगं तव सम्प्रेक्ष्य मिथ्यावृत्तं च रावणम्। वालिनं च हतं श्रुत्वा सुग्रीवं चाभिषेचितम्
तुझी तयारी, रावणाचं खोटं वागणं, वालीचा मृत्यू आणि सुग्रीवाचं राज्याभिषेक — हे सगळं पाहून,
राज्यं प्रार्थयमानस्तु बुद्धिपूर्वमिहागतः। एतावत् तु पुरस्कृत्य युज्यते तस्य संग्रहः
राज्य मिळवायचं म्हणून तो विचारपूर्वक इथे आला आहे; हे सगळं लक्षात घेता, त्याला स्वीकारणं योग्य आहे.
यथाशक्ति मयोक्तं तु राक्षसस्यार्जवं प्रति। प्रमाणं त्वं हि शेषस्य श्रुत्वा बुद्धिमतां वर
राक्षसाच्या प्रामाणिकपणाबद्दल मी माझ्या कुवतीनुसार सांगितलं; उरलेलं तूच ठरव, कारण तूच खरा जाणकार आहेस.
thumb|एकोनविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे अष्टादशः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील अठरावा सर्ग ऐका.
अथ रामः प्रसन्नात्मा श्रुत्वा वायुसुतस्य ह। प्रत्यभाषत दुर्धर्षः श्रुतवानात्मनि स्थितम्
मग राम मनाने शांत राहून, वायुपुत्राच्या शब्द ऐकून, ठामपणे आणि आत्मविश्वासाने उत्तर दिलं.
ममापि च विवक्षास्ति काचित् प्रति विभीषणम्। श्रोतुमिच्छामि तत् सर्वं भवद्भिः श्रेयसि स्थितैः
मलाही विभीषणाबद्दल काही सांगायचं आहे; जे उत्तम आहे असं तुम्ही समजता, ते सगळं तुमच्याकडून ऐकायला मला आवडेल.
मित्रभावेन सम्प्राप्तं न त्यजेयं कथंचन। दोषो यद्यपि तस्य स्यात् सतामेतदगर्हितम्
जो मित्र म्हणून आला आहे, त्याला कधीच नाकारू नये; त्याच्यात काही दोष असला तरी, सज्जन लोकांना हे निंदनीय वाटत नाही.