यदुक्तं कपिराजेन रावणावरजं प्रति। वाक्यं हेतुमदत्यर्थं भवद्भिरपि च श्रुतम्
वानरराजाने रावणाच्या लहान भावाबद्दल जे बोललं, ते कारण आणि अर्थपूर्ण आहे, आणि ते तुम्ही सगळ्यांनीही ऐकलं आहे.
सुहृदामर्थकृच्छ्रेषु युक्तं बुद्धिमता सदा। समर्थेनोपसंदेष्टुं शाश्वतीं भूतिमिच्छता
मित्रांच्या अडचणीच्या वेळी, शहाण्या माणसाने, कायमची भरभराट हवी असेल तर, समर्थ मित्रांचा सल्ला घ्यावा हे नेहमी योग्यच.
इत्येवं परिपृष्टास्ते स्वं स्वं मतमतन्द्रिताः। सोपचारं तदा राममूचुः प्रियचिकीर्षवः
अशा प्रकारे विचारल्यावर, प्रत्येकाने लक्षपूर्वक आणि रामाला आनंदी करायच्या इच्छेने, आपापलं मत आदराने सांगितलं.
अज्ञातं नास्ति ते किंचित् त्रिषु लोकेषु राघव। आत्मानं पूजयन् राम पृच्छस्यस्मान् सुहृत्तया
राघवा, तुला या तिन्ही लोकांत काहीही अज्ञात नाही; तरीही, आमचा सन्मान ठेवून, तू मैत्रीपोटी आम्हाला विचारतोस.
त्वं हि सत्यव्रतः शूरो धार्मिको दृढविक्रमः। परीक्ष्यकारी स्मृतिमान् निसृष्टात्मा सुहृत्सु च
कारण तू सत्यव्रती, शूर, धर्मनिष्ठ, ठाम, काळजीपूर्वक वागणारा, स्मरणशक्ती असलेला, संयमी आणि मित्रांशी प्रेमळ आहेस.
तस्मादेकैकशस्तावद् ब्रुवन्तु सचिवास्तव। हेतुतो मतिसम्पन्नाः समर्थाश्च पुनः पुनः
म्हणून तुझे सल्लागार, ज्यांच्याकडे बुद्धी आणि क्षमता आहे, त्यांनी आपापलं मत कारणासह पुन्हा पुन्हा सांगावं.
इत्युक्ते राघवायाथ मतिमानङ्गदोऽग्रतः। विभीषणपरीक्षार्थमुवाच वचनं हरिः
असं म्हणताच, विचारशील अंगद पुढे उभा राहून, विभीषणाची परीक्षा घ्यावी म्हणून हे शब्द बोलला.
शत्रोः सकाशात् सम्प्राप्तः सर्वथा तर्क्य एव हि। विश्वासनीयः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः
तो शत्रूच्या बाजूने आला आहे म्हणून, विभीषणावर पूर्ण विश्वास ठेवू नये; त्याच्यावर लगेचच भरोसा ठेवू नये.
छादयित्वाऽऽत्मभावं हि चरन्ति शठबुद्धयः। प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सोऽनर्थः सुमहान् भवेत्
फसवणूक करणारे लोक आपली खरी ओळख लपवतात आणि गुपचूप वागतात; ते कमकुवत जागा पाहून हल्ला करतात, आणि त्यामुळे मोठं नुकसान होऊ शकतं.
अर्थानर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायं भजेत ह। गुणतः संग्रहं कुर्याद् दोषतस्तु विसर्जयेत्
फायदा आणि तोटा नीट समजून घेऊन मगच निर्णय घ्यावा; गुण असेल तर स्वीकारावे आणि दोष असेल तर त्यागावे.
यदि दोषो महांस्तस्मिंस्त्यज्यतामविशङ्कितम्। गुणान् वापि बहून् ज्ञात्वा संग्रहः क्रियतां नृप
त्याच्यात मोठा दोष असेल तर निःसंशयपणे त्याला सोडून द्यावे; किंवा त्याचे अनेक गुण ओळखून, मग स्वीकारावे, राजन.
शरभस्त्वथ निश्चित्य सार्थं वचनमब्रवीत्। क्षिप्रमस्मिन् नरव्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम्
मग शरभाने विचारपूर्वक अर्थपूर्ण शब्द सांगितले – 'मनुष्यसिंहा, त्याच्यावर पटकन गुप्तहेर पाठवावा.'
प्रणिधाय हि चारेण यथावत् सूक्ष्मबुद्धिना। परीक्ष्य च ततः कार्यो यथान्यायं परिग्रहः
कारण, हुशार गुप्तहेराने नीट चौकशी करून, योग्यरीत्या तपासल्यानंतरच न्यायाने त्याचा स्वीकार करावा.
जाम्बवांस्त्वथ सम्प्रेक्ष्य शास्त्रबुद्ध्या विचक्षणः। वाक्यं विज्ञापयामास गुणवद् दोषवर्जितम्
मग शास्त्रज्ञानी, दूरदृष्टी असलेला जांबवान, नीट विचार करून, गुणी आणि दोषरहित असे शब्द सांगितले.
बद्धवैराच्च पापाच्च राक्षसेन्द्राद् विभीषणः। अदेशकाले सम्प्राप्तः सर्वथा शंक्यतामयम्
रावणाशी शत्रुत्व आणि त्याच्या दुष्टपणामुळे, विभीषण चुकीच्या वेळी आणि ठिकाणी आला आहे; म्हणून त्याच्यावर सर्व प्रकारे शंका घ्यावी.
ततो मैन्दस्तु सम्प्रेक्ष्य नयापनयकोविदः। वाक्यं वचनसम्पन्नो बभाषे हेतुमत्तरम्
मग नीती आणि उलटनीती जाणणारा, विचारपूर्वक बोलणारा मैंद, योग्य कारण असलेले शब्द बोलला.
अनुजो नाम तस्यैष रावणस्य विभीषणः। पृच्छ्यतां मधुरेणायं शनैर्नरपतीश्वर
हा विभीषण रावणाचा लहान भाऊ आहे असं म्हणतात; राजाधिराज, त्याला गोड शब्दात आणि हळूहळू विचारपूस करा.
भावमस्य तु विज्ञाय तत्त्वतस्तं करिष्यसि। यदि दुष्टो न दुष्टो वा बुद्धिपूर्वं नरर्षभ
पण आधी त्याचा खरा हेतू समजून घ्या – तो वाईट आहे की नाही, हे नीट विचार करून, मग योग्य ते करा, नरश्रेष्ठा.
अथ संस्कारसम्पन्नो हनूमान् सचिवोत्तमः। उवाच वचनं श्लक्ष्णमर्थवन्मधुरं लघु
मग उत्तम मंत्री, सुसंस्कारित हनुमान, मृदू, अर्थपूर्ण, गोड आणि थोडक्यात सांगणारे शब्द बोलला.
न भवन्तं मतिश्रेष्ठं समर्थं वदतां वरम्। अतिशाययितुं शक्तो बृहस्पतिरपि ब्रुवन्
मति आणि बोलण्यात श्रेष्ठ असलेल्या आपल्याला, बोलण्यात ब्रहस्पतीसुद्धा मागे टाकू शकणार नाही.
न वादान्नापि संघर्षान्नाधिक्यान्न च कामतः। वक्ष्यामि वचनं राजन् यथार्थं राम गौरवात्
राजा, मी रामाबद्दल जे बोलतो ते केवळ आदरापोटी आहे; वाद, मतभेद, अहंकार किंवा इच्छा यामुळे नाही.
अर्थानर्थनिमित्तं हि यदुक्तं सचिवैस्तव। तत्र दोषं प्रपश्यामि क्रिया नह्युपपद्यते
फायदा किंवा टाळण्यासाठी तुमच्या मंत्र्यांनी जे काही सांगितले, त्यात मला एक दोष दिसतो – सुचवलेली कृती योग्य वाटत नाही.
ऋते नियोगात् सामर्थ्यमवबोद्धुं न शक्यते। सहसा विनियोगोऽपि दोषवान् प्रतिभाति मे
योग्य आदेशाशिवाय कुणाची क्षमता कळू शकत नाही; आणि घाईघाईने काम देणे मला चुकीचे वाटते.
चारप्रणिहितं युक्तं यदुक्तं सचिवैस्तव। अर्थस्यासम्भवात् तत्र कारणं नोपपद्यते
गुप्तहेर पाठवण्याबद्दल मंत्र्यांनी जे सांगितले ते योग्य आहे; पण जेव्हा हेतू साध्य होणार नाही, तेव्हा त्याला कारणच उरत नाही.
अदेशकाले सम्प्राप्त इत्ययं यद् विभीषणः। विवक्षा तत्र मेऽस्तीयं तां निबोध यथामति
विभीषण अयोग्य वेळी आणि जागी आला आहे, याबद्दल माझ्या मनात एक विचार आहे — तो मी सांगतो, नीट ऐक.
एष देशश्च कालश्च भवतीह यथा तथा। पुरुषात् पुरुषं प्राप्य तथा दोषगुणावपि
ही जागा आणि वेळ जशी आहे तशीच आहे; माणसामध्ये गुणदोष असतातच, ते प्रत्येकाच्या स्वभावानुसार दिसतात.
दौरात्म्यं रावणे दृष्ट्वा विक्रमं च तथा त्वयि। युक्तमागमनं ह्यत्र सदृशं तस्य बुद्धितः
रावणाचं दुष्टपण आणि तुझं शौर्य पाहता, त्याने इथे येणं योग्यच आहे, त्याच्या समजुतीनुसार ते योग्य ठरतं.
अज्ञातरूपैः पुरुषैः स राजन् पृच्छ्यतामिति। यदुक्तमत्र मे प्रेक्षा काचिदस्ति समीक्षिता
त्याला अनोळखी लोकांनी विचारपूस करावी असं सुचवलं आहे, राजन, यावर मी नीट विचार केला आहे आणि माझं मत सांगतो.
पृच्छ्यमानो विशङ्केत सहसा बुद्धिमान् वचः। तत्र मित्रं प्रदुष्येत मिथ्या पृष्टं सुखागतम्
कोणाला अचानक विचारपूस केली तर, हुशार माणूस शंका घेईल आणि जो मित्र चांगल्या हेतूने आला असेल तोही दुखावला जाऊ शकतो.
अशक्यं सहसा राजन् भावो बोद्धुं परस्य वै। अन्तरेण स्वरैर्भिन्नैर्नैपुण्यं पश्यतां भृशम्
राजा, दुसऱ्याच्या मनाचा हेतू पटकन समजणं शक्य नाही, त्यांच्या बोलण्यातल्या बारकाव्यांकडे नीट लक्ष दिलं पाहिजे.