प्रणिधी राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य भवेदयम्। अनुप्रविश्य सोऽस्मासु भेदं कुर्यान्न संशयः
हा रावणाचा गुप्तहेर असू शकतो; तो आपल्यात मिसळून फूट पाडेल यात शंका नाही.
अथ वा स्वयमेवैष छिद्रमासाद्य बुद्धिमान्। अनुप्रविश्य विश्वस्ते कदाचित् प्रहरेदपि
किंवा हा बुद्धिमान स्वतःच आपली कमजोरी शोधून, विश्वास बसल्यावर आत येईल आणि कधीतरी हल्ला देखील करू शकतो.
मित्राटविबलं चैव मौलभृत्यबलं तथा। सर्वमेतद् बलं ग्राह्यं वर्जयित्वा द्विषद्बलम्
मित्र, जंगलातील लोक आणि विश्वासू सेवक यांची ताकद स्वीकारावी, पण शत्रूंची ताकद मात्र कधीच धरू नये.
प्रकृत्या राक्षसो ह्येष भ्रातामित्रस्य वै प्रभो। आगतश्च रिपुः साक्षात् कथमस्मिंश्च विश्वसेत्
हे प्रभो, हा स्वभावतः राक्षस आहे आणि तुझ्या शत्रूचा भाऊही आहे. तो प्रत्यक्ष शत्रू म्हणून आला आहे—मग त्याच्यावर इथे कसा विश्वास ठेवावा?
रावणस्यानुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः। चतुर्भिः सह रक्षोभिर्भवन्तं शरणं गतः
रावणाचा धाकटा भाऊ विभीषण म्हणून ओळखला जातो; तो चार राक्षसांसह तुझ्या आश्रयाला आला आहे.
रावणेन प्रणीतं हि तमवेहि विभीषणम्। तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर
हा विभीषण रावणाने पाठवला आहे असं समज. मला वाटतं, संयमी लोकांसाठी त्याला आवर घालणं योग्य आहे.
राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टोऽयमिहागतः। प्रहर्तुं मायया छन्नो विश्वस्ते त्वयि चानघ
हा राक्षस वक्र बुद्धीने पाठवला गेला आहे; तो माया करून इथे आला आहे, आणि तू विश्वास ठेवशील तेव्हा हल्ला करायला तयार आहे, हे निर्दोषा.
वध्यतामेष तीव्रेण दण्डेन सचिवैः सह। रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः
रावणासारख्या क्रूराचा भाऊ विभीषण आणि त्याचे सल्लागार यांना कठोर शिक्षा द्यावी.
एवमुक्त्वा तु तं रामं संरब्धो वाहिनीपतिः। वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत्
असं म्हणून, सैन्यप्रमुखाने रागाने रामाला हे सांगितलं आणि वाक्पटू असूनही मग तो गप्प बसला.
सुग्रीवस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वा रामो महाबलः। समीपस्थानुवाचेदं हनुमत्प्रमुखान् कपीन्
सुग्रीवाचं ते बोलणं ऐकून, बलवान रामाने जवळ उभ्या असलेल्या, हनुमंतासह इतर वानरांना संबोधून सांगितलं.
यदुक्तं कपिराजेन रावणावरजं प्रति। वाक्यं हेतुमदत्यर्थं भवद्भिरपि च श्रुतम्
वानरराजाने रावणाच्या लहान भावाबद्दल जे बोललं, ते कारण आणि अर्थपूर्ण आहे, आणि ते तुम्ही सगळ्यांनीही ऐकलं आहे.
सुहृदामर्थकृच्छ्रेषु युक्तं बुद्धिमता सदा। समर्थेनोपसंदेष्टुं शाश्वतीं भूतिमिच्छता
मित्रांच्या अडचणीच्या वेळी, शहाण्या माणसाने, कायमची भरभराट हवी असेल तर, समर्थ मित्रांचा सल्ला घ्यावा हे नेहमी योग्यच.
इत्येवं परिपृष्टास्ते स्वं स्वं मतमतन्द्रिताः। सोपचारं तदा राममूचुः प्रियचिकीर्षवः
अशा प्रकारे विचारल्यावर, प्रत्येकाने लक्षपूर्वक आणि रामाला आनंदी करायच्या इच्छेने, आपापलं मत आदराने सांगितलं.
अज्ञातं नास्ति ते किंचित् त्रिषु लोकेषु राघव। आत्मानं पूजयन् राम पृच्छस्यस्मान् सुहृत्तया
राघवा, तुला या तिन्ही लोकांत काहीही अज्ञात नाही; तरीही, आमचा सन्मान ठेवून, तू मैत्रीपोटी आम्हाला विचारतोस.
त्वं हि सत्यव्रतः शूरो धार्मिको दृढविक्रमः। परीक्ष्यकारी स्मृतिमान् निसृष्टात्मा सुहृत्सु च
कारण तू सत्यव्रती, शूर, धर्मनिष्ठ, ठाम, काळजीपूर्वक वागणारा, स्मरणशक्ती असलेला, संयमी आणि मित्रांशी प्रेमळ आहेस.
तस्मादेकैकशस्तावद् ब्रुवन्तु सचिवास्तव। हेतुतो मतिसम्पन्नाः समर्थाश्च पुनः पुनः
म्हणून तुझे सल्लागार, ज्यांच्याकडे बुद्धी आणि क्षमता आहे, त्यांनी आपापलं मत कारणासह पुन्हा पुन्हा सांगावं.
इत्युक्ते राघवायाथ मतिमानङ्गदोऽग्रतः। विभीषणपरीक्षार्थमुवाच वचनं हरिः
असं म्हणताच, विचारशील अंगद पुढे उभा राहून, विभीषणाची परीक्षा घ्यावी म्हणून हे शब्द बोलला.
शत्रोः सकाशात् सम्प्राप्तः सर्वथा तर्क्य एव हि। विश्वासनीयः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः
तो शत्रूच्या बाजूने आला आहे म्हणून, विभीषणावर पूर्ण विश्वास ठेवू नये; त्याच्यावर लगेचच भरोसा ठेवू नये.
छादयित्वाऽऽत्मभावं हि चरन्ति शठबुद्धयः। प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सोऽनर्थः सुमहान् भवेत्
फसवणूक करणारे लोक आपली खरी ओळख लपवतात आणि गुपचूप वागतात; ते कमकुवत जागा पाहून हल्ला करतात, आणि त्यामुळे मोठं नुकसान होऊ शकतं.
अर्थानर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायं भजेत ह। गुणतः संग्रहं कुर्याद् दोषतस्तु विसर्जयेत्
फायदा आणि तोटा नीट समजून घेऊन मगच निर्णय घ्यावा; गुण असेल तर स्वीकारावे आणि दोष असेल तर त्यागावे.
यदि दोषो महांस्तस्मिंस्त्यज्यतामविशङ्कितम्। गुणान् वापि बहून् ज्ञात्वा संग्रहः क्रियतां नृप
त्याच्यात मोठा दोष असेल तर निःसंशयपणे त्याला सोडून द्यावे; किंवा त्याचे अनेक गुण ओळखून, मग स्वीकारावे, राजन.
शरभस्त्वथ निश्चित्य सार्थं वचनमब्रवीत्। क्षिप्रमस्मिन् नरव्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम्
मग शरभाने विचारपूर्वक अर्थपूर्ण शब्द सांगितले – 'मनुष्यसिंहा, त्याच्यावर पटकन गुप्तहेर पाठवावा.'
प्रणिधाय हि चारेण यथावत् सूक्ष्मबुद्धिना। परीक्ष्य च ततः कार्यो यथान्यायं परिग्रहः
कारण, हुशार गुप्तहेराने नीट चौकशी करून, योग्यरीत्या तपासल्यानंतरच न्यायाने त्याचा स्वीकार करावा.
जाम्बवांस्त्वथ सम्प्रेक्ष्य शास्त्रबुद्ध्या विचक्षणः। वाक्यं विज्ञापयामास गुणवद् दोषवर्जितम्
मग शास्त्रज्ञानी, दूरदृष्टी असलेला जांबवान, नीट विचार करून, गुणी आणि दोषरहित असे शब्द सांगितले.
बद्धवैराच्च पापाच्च राक्षसेन्द्राद् विभीषणः। अदेशकाले सम्प्राप्तः सर्वथा शंक्यतामयम्
रावणाशी शत्रुत्व आणि त्याच्या दुष्टपणामुळे, विभीषण चुकीच्या वेळी आणि ठिकाणी आला आहे; म्हणून त्याच्यावर सर्व प्रकारे शंका घ्यावी.
ततो मैन्दस्तु सम्प्रेक्ष्य नयापनयकोविदः। वाक्यं वचनसम्पन्नो बभाषे हेतुमत्तरम्
मग नीती आणि उलटनीती जाणणारा, विचारपूर्वक बोलणारा मैंद, योग्य कारण असलेले शब्द बोलला.
अनुजो नाम तस्यैष रावणस्य विभीषणः। पृच्छ्यतां मधुरेणायं शनैर्नरपतीश्वर
हा विभीषण रावणाचा लहान भाऊ आहे असं म्हणतात; राजाधिराज, त्याला गोड शब्दात आणि हळूहळू विचारपूस करा.
भावमस्य तु विज्ञाय तत्त्वतस्तं करिष्यसि। यदि दुष्टो न दुष्टो वा बुद्धिपूर्वं नरर्षभ
पण आधी त्याचा खरा हेतू समजून घ्या – तो वाईट आहे की नाही, हे नीट विचार करून, मग योग्य ते करा, नरश्रेष्ठा.
अथ संस्कारसम्पन्नो हनूमान् सचिवोत्तमः। उवाच वचनं श्लक्ष्णमर्थवन्मधुरं लघु
मग उत्तम मंत्री, सुसंस्कारित हनुमान, मृदू, अर्थपूर्ण, गोड आणि थोडक्यात सांगणारे शब्द बोलला.
न भवन्तं मतिश्रेष्ठं समर्थं वदतां वरम्। अतिशाययितुं शक्तो बृहस्पतिरपि ब्रुवन्
मति आणि बोलण्यात श्रेष्ठ असलेल्या आपल्याला, बोलण्यात ब्रहस्पतीसुद्धा मागे टाकू शकणार नाही.