स उवाच महाप्राज्ञः स्वरेण महता महान्। सुग्रीवं तांश्च सम्प्रेक्ष्य खस्थ एव विभीषणः
तो महान आणि बुद्धिमान विभीषण, आकाशात उभा राहून, मोठ्या आवाजात सुग्रीव आणि इतरांना संबोधित करू लागला.
रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षसेश्वरः। तस्याहमनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः
रावण नावाचा दुष्ट राक्षस, राक्षसांचा राजा आहे; मी त्याचा लहान भाऊ, विभीषण म्हणून ओळखला जातो.
तेन सीता जनस्थानाद् हृता हत्वा जटायुषम्। रुद्धा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता
त्यानेच जानस्थानातून सीतेचे अपहरण केले, जटायूला मारले; ती सध्या राक्षसींनी कडक पहाऱ्यात, असहाय आणि दुःखी अवस्थेत बंदिस्त आहे.
तमहं हेतुभिर्वाक्यैर्विविधैश्च न्यदर्शयम्। साधु निर्यात्यतां सीता रामायेति पुनः पुनः
मी त्याला अनेक योग्य कारणे सांगून वारंवार समजावले की, 'सीता रामाला परत देणे योग्य आहे.'
स च न प्रतिजग्राह रावणः कालचोदितः। उच्यमानं हितं वाक्यं विपरीत इवौषधम्
पण काळाच्या प्रेरणेने रावणाने हिताचे बोल ऐकले नाहीत, जसे चुकीचे औषध स्वीकारले जात नाही.
सोऽहं परुषितस्तेन दासवच्चावमानितः। त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च राघवं शरणं गतः
त्याने मला अपमानित केले, दासासारखे वागवले; म्हणून मी माझी मुले आणि बायको सोडून, राघवाकडे शरण आलो आहे.
एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवो लघुविक्रमः। लक्ष्मणस्याग्रतो रामं संरब्धमिदमब्रवीत्
हे शब्द ऐकून, जलद कृती करणारा सुग्रीव, लक्ष्मणासमोर रामाला अस्वस्थपणे म्हणाला.
प्रविष्टः शत्रुसैन्यं हि प्राप्तः शत्रुरतर्कितः। निहन्यादन्तरं लब्ध्वा उलूको वायसानिव
खरं तर, शत्रूच्या सैन्यात शत्रू गुपचूप शिरला आहे; त्याला संधी मिळाली तर तो कावळ्यांत घुसलेल्या घुबडासारखा आपल्यावर हल्ला करू शकतो.
मन्त्रे व्यूहे नये चारे युक्तो भवितुमर्हसि। वानराणां च भद्रं ते परेषां च परंतप
तू सल्ला, मांडणी, डावपेच आणि गुप्त माहिती यात नेहमी दक्ष राहा. वानरांसाठी आणि तुझ्यासाठीही मंगल होवो, शत्रूंना जाळणाऱ्या वीर.
अन्तर्धानगता ह्येते राक्षसाः कामरूपिणः। शूराश्च निकृतिज्ञाश्च तेषां जातु न विश्वसेत्
हे राक्षस इच्छेप्रमाणे रूप बदलू शकतात आणि अदृश्यही होऊ शकतात. हे धाडसी आहेत आणि फसवणुकीत पटाईत आहेत—त्यांच्यावर कधीच विश्वास ठेवू नये.
प्रणिधी राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य भवेदयम्। अनुप्रविश्य सोऽस्मासु भेदं कुर्यान्न संशयः
हा रावणाचा गुप्तहेर असू शकतो; तो आपल्यात मिसळून फूट पाडेल यात शंका नाही.
अथ वा स्वयमेवैष छिद्रमासाद्य बुद्धिमान्। अनुप्रविश्य विश्वस्ते कदाचित् प्रहरेदपि
किंवा हा बुद्धिमान स्वतःच आपली कमजोरी शोधून, विश्वास बसल्यावर आत येईल आणि कधीतरी हल्ला देखील करू शकतो.
मित्राटविबलं चैव मौलभृत्यबलं तथा। सर्वमेतद् बलं ग्राह्यं वर्जयित्वा द्विषद्बलम्
मित्र, जंगलातील लोक आणि विश्वासू सेवक यांची ताकद स्वीकारावी, पण शत्रूंची ताकद मात्र कधीच धरू नये.
प्रकृत्या राक्षसो ह्येष भ्रातामित्रस्य वै प्रभो। आगतश्च रिपुः साक्षात् कथमस्मिंश्च विश्वसेत्
हे प्रभो, हा स्वभावतः राक्षस आहे आणि तुझ्या शत्रूचा भाऊही आहे. तो प्रत्यक्ष शत्रू म्हणून आला आहे—मग त्याच्यावर इथे कसा विश्वास ठेवावा?
रावणस्यानुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः। चतुर्भिः सह रक्षोभिर्भवन्तं शरणं गतः
रावणाचा धाकटा भाऊ विभीषण म्हणून ओळखला जातो; तो चार राक्षसांसह तुझ्या आश्रयाला आला आहे.
रावणेन प्रणीतं हि तमवेहि विभीषणम्। तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर
हा विभीषण रावणाने पाठवला आहे असं समज. मला वाटतं, संयमी लोकांसाठी त्याला आवर घालणं योग्य आहे.
राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टोऽयमिहागतः। प्रहर्तुं मायया छन्नो विश्वस्ते त्वयि चानघ
हा राक्षस वक्र बुद्धीने पाठवला गेला आहे; तो माया करून इथे आला आहे, आणि तू विश्वास ठेवशील तेव्हा हल्ला करायला तयार आहे, हे निर्दोषा.
वध्यतामेष तीव्रेण दण्डेन सचिवैः सह। रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः
रावणासारख्या क्रूराचा भाऊ विभीषण आणि त्याचे सल्लागार यांना कठोर शिक्षा द्यावी.
एवमुक्त्वा तु तं रामं संरब्धो वाहिनीपतिः। वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत्
असं म्हणून, सैन्यप्रमुखाने रागाने रामाला हे सांगितलं आणि वाक्पटू असूनही मग तो गप्प बसला.
सुग्रीवस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वा रामो महाबलः। समीपस्थानुवाचेदं हनुमत्प्रमुखान् कपीन्
सुग्रीवाचं ते बोलणं ऐकून, बलवान रामाने जवळ उभ्या असलेल्या, हनुमंतासह इतर वानरांना संबोधून सांगितलं.
यदुक्तं कपिराजेन रावणावरजं प्रति। वाक्यं हेतुमदत्यर्थं भवद्भिरपि च श्रुतम्
वानरराजाने रावणाच्या लहान भावाबद्दल जे बोललं, ते कारण आणि अर्थपूर्ण आहे, आणि ते तुम्ही सगळ्यांनीही ऐकलं आहे.
सुहृदामर्थकृच्छ्रेषु युक्तं बुद्धिमता सदा। समर्थेनोपसंदेष्टुं शाश्वतीं भूतिमिच्छता
मित्रांच्या अडचणीच्या वेळी, शहाण्या माणसाने, कायमची भरभराट हवी असेल तर, समर्थ मित्रांचा सल्ला घ्यावा हे नेहमी योग्यच.
इत्येवं परिपृष्टास्ते स्वं स्वं मतमतन्द्रिताः। सोपचारं तदा राममूचुः प्रियचिकीर्षवः
अशा प्रकारे विचारल्यावर, प्रत्येकाने लक्षपूर्वक आणि रामाला आनंदी करायच्या इच्छेने, आपापलं मत आदराने सांगितलं.
अज्ञातं नास्ति ते किंचित् त्रिषु लोकेषु राघव। आत्मानं पूजयन् राम पृच्छस्यस्मान् सुहृत्तया
राघवा, तुला या तिन्ही लोकांत काहीही अज्ञात नाही; तरीही, आमचा सन्मान ठेवून, तू मैत्रीपोटी आम्हाला विचारतोस.
त्वं हि सत्यव्रतः शूरो धार्मिको दृढविक्रमः। परीक्ष्यकारी स्मृतिमान् निसृष्टात्मा सुहृत्सु च
कारण तू सत्यव्रती, शूर, धर्मनिष्ठ, ठाम, काळजीपूर्वक वागणारा, स्मरणशक्ती असलेला, संयमी आणि मित्रांशी प्रेमळ आहेस.
तस्मादेकैकशस्तावद् ब्रुवन्तु सचिवास्तव। हेतुतो मतिसम्पन्नाः समर्थाश्च पुनः पुनः
म्हणून तुझे सल्लागार, ज्यांच्याकडे बुद्धी आणि क्षमता आहे, त्यांनी आपापलं मत कारणासह पुन्हा पुन्हा सांगावं.
इत्युक्ते राघवायाथ मतिमानङ्गदोऽग्रतः। विभीषणपरीक्षार्थमुवाच वचनं हरिः
असं म्हणताच, विचारशील अंगद पुढे उभा राहून, विभीषणाची परीक्षा घ्यावी म्हणून हे शब्द बोलला.
शत्रोः सकाशात् सम्प्राप्तः सर्वथा तर्क्य एव हि। विश्वासनीयः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः
तो शत्रूच्या बाजूने आला आहे म्हणून, विभीषणावर पूर्ण विश्वास ठेवू नये; त्याच्यावर लगेचच भरोसा ठेवू नये.
छादयित्वाऽऽत्मभावं हि चरन्ति शठबुद्धयः। प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सोऽनर्थः सुमहान् भवेत्
फसवणूक करणारे लोक आपली खरी ओळख लपवतात आणि गुपचूप वागतात; ते कमकुवत जागा पाहून हल्ला करतात, आणि त्यामुळे मोठं नुकसान होऊ शकतं.
अर्थानर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायं भजेत ह। गुणतः संग्रहं कुर्याद् दोषतस्तु विसर्जयेत्
फायदा आणि तोटा नीट समजून घेऊन मगच निर्णय घ्यावा; गुण असेल तर स्वीकारावे आणि दोष असेल तर त्यागावे.