न रावणो नातिबलस्त्रिशीर्षो न कुम्भकर्णस्य सुतो निकुम्भः। न चेन्द्रजिद् दाशरथिं प्रवोढुं त्वं वा रणे शक्रसमं समर्थः
रावण, अतिबल त्रिशिरा, कुम्भकर्णाचा मुलगा निकुम्भ, इंद्रजित किंवा तू — तुम्ही सर्व मिळूनसुद्धा, रणांगणात दशरथपुत्राला हरवू शकत नाही, जरी तुम्ही इंद्रासारखे सामर्थ्यवान असलात तरी.
देवान्तको वापि नरान्तको वा तथातिकायोऽतिरथो महात्मा। अकम्पनश्चाद्रिसमानसारः स्थातुं न शक्ता युधि राघवस्य
देवांतक, नरांतक, अतिकाय हा महान रथी, किंवा पर्वतासारखा बलवान अकंपन — हे कोणीही राघवाच्या समोर युद्धात टिकू शकत नाहीत.
अयं च राजा व्यसनाभिभूतो मित्रैरमित्रप्रतिमैर्भवद्भिः। अन्वास्यते राक्षसनाशनार्थे तीक्ष्णः प्रकृत्या ह्यसमीक्षकारी
हा राजा संकटांनी ग्रासलेला आहे, आणि त्याच्या मित्रांच्या रूपाने तुम्ही सर्व, जे प्रत्यक्षात शत्रूसारखे वागता, राक्षसांचा नाश व्हावा म्हणून त्याच्या मागे लागलात. हा राजा स्वभावाने कठोर आणि विचार न करता कृती करणारा आहे.
अनन्तभोगेन सहस्रमूर्ध्ना नागेन भीमेन महाबलेन। बलात् परिक्षिप्तमिमं भवन्तो राजानमुत्क्षिप्य विमोचयन्तु
असंख्य फेऱ्या असलेला, हजार डोकी असणारा, भीषण आणि बलवान असा नाग ज्याने या राजाला वेढला आहे — तर तुम्ही सर्व मिळून त्याला जबरदस्तीने त्या नागाच्या तावडीतून सोडवा.
यावद्धि केशग्रहणात् सुहृद्भिः समेत्य सर्वैः परिपूर्णकामैः। निगृह्य राजा परिरक्षितव्यो भूतैर्यथा भीमबलैर्गृहीतः
सर्व मित्र, आपली सर्व इच्छा पूर्ण करून, एकत्र येऊन राजाचे केस पकडून त्याला बांधून ठेवतील, त्याआधीच त्याचे रक्षण केले पाहिजे — जसा भीषण बलवान जीव पकडलेल्याचे रक्षण करतो.
सुवारिणा राघवसागरेण प्रच्छाद्यमानस्तरसा भवद्भिः। युक्तस्त्वयं तारयितुं समेत्य काकुत्स्थपातालमुखे पतन् सः
राघवाच्या सैन्याच्या महासागराने हा राजा झपाट्याने वेढला जात आहे, म्हणून तुम्ही सर्वांनी एकत्र येऊन त्याला वाचवले पाहिजे, कारण तो काकुत्स्थाच्या पाताळाच्या तोंडात पडत आहे.
इदं पुरस्यास्य सराक्षसस्य राज्ञश्च पथ्यं ससुहृज्जनस्य। सम्यग्घि वाक्यं स्वमतं ब्रवीमि नरेन्द्रपुत्राय ददातु मैथिलीम्
ही राक्षसांची नगरी, राजा आणि त्याचे मित्र यांच्यासाठी योग्य मार्ग हाच आहे. मी खरी गोष्ट सांगतो — नरेंद्रपुत्राला मैथिली द्यावी.
परस्य वीर्यं स्वबलं च बुद्ध्वा स्थानं क्षयं चैव तथैव वृद्धिम्। तथा स्वपक्षेऽप्यनुमृश्य बुद्ध्या वदेत् क्षमं स्वामिहितं स मन्त्री
शत्रूचे सामर्थ्य, आपली शक्ती, स्थिती, हानी आणि वाढ — हे सर्व बुद्धीने ओळखून, तसेच आपल्या बाजूचेही नीट विचार करून, योग्य आणि स्वामीस हितकारक असेच मंत्री बोलतो.
thumb|पञ्चदशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे पञ्चदशः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील पंधरावा सर्ग ऐका.
बृहस्पतेस्तुल्यमतेर्वचस्त- न्निशम्य यत्नेन विभीषणस्य। ततो महात्मा वचनं बभाषे तत्रेन्द्रजिन्नैर्ऋतयूथमुख्यः
बृहस्पतीसारख्या बुद्धीच्या विभीषणाचे शब्द लक्षपूर्वक ऐकून, तिथे महान आत्मा, राक्षस सैन्याचा प्रमुख इंद्रजित बोलू लागला.
किं नाम ते तात कनिष्ठ वाक्य- मनर्थकं वै बहुभीतवच्च। अस्मिन् कुले योऽपि भवेन्न जातः सोऽपीदृशं नैव वदेन्न कुर्यात्
काय रे लहान भाऊ, तू अशी निरर्थक आणि भीतीदायक वचने का बोलतोस? या कुळात जो कोणी जन्माला आला असेल, तोसुद्धा असे न बोलेल, न तसे वागेल.
सत्त्वेन वीर्येण पराक्रमेण धैर्येण शौर्येण च तेजसा च। एकः कुलेऽस्मिन् पुरुषो विमुक्तो विभीषणस्तात कनिष्ठ एषः
सत्त्व, पराक्रम, धैर्य, शौर्य आणि तेज — या सर्व गुणांनी या कुळात एकटाच माणूस वाईट मार्गाला लागला आहे, आणि तो म्हणजे तूच, लहान भाऊ विभीषण.
किं नाम तौ मानुषराजपुत्रा- वस्माकमेकेन हि राक्षसेन। सुप्राकृतेनापि निहन्तुमेतौ शक्यौ कुतो भीषयसे स्म भीरो
ते दोन मानवी राजपुत्र एकट्या राक्षसानेही मारता येणार नाहीत, असे सांगून तू आम्हाला का घाबरवतोस? अगदी सामान्य राक्षसालाही ते मारता येतील.
त्रिलोकनाथो ननु देवराजः शक्रो मया भूमितले निविष्टः। भयार्पिताश्चापि दिशः प्रपन्नाः सर्वे तदा देवगणाः समग्राः
तीनही लोकांचा स्वामी, देवांचा राजा इंद्र — त्याला मी पृथ्वीवर जिंकले होते, आणि तेव्हा सर्व देवगण घाबरून दिशांना पळाले होते.
ऐरावतो निःस्वनमुन्नदन् स निपातितो भूमितले मया तु। विकृष्य दन्तौ तु मया प्रसह्य वित्रासिता देवगणाः समग्राः
मीच त्या मोठ्या गर्जना करणाऱ्या ऐरावताला खाली पाडलं आणि त्याचे दात ओढून काढले. त्यामुळे सर्व देवांची फौज घाबरून गेली.
सोऽहं सुराणामपि दर्पहन्ता दैत्योत्तमानामपि शोककर्ता। कथं नरेन्द्रात्मजयोर्न शक्तो मनुष्ययोः प्राकृतयोः सुवीर्यः
मी देवांचा गर्व मोडणारा आणि दैत्यांनाही दु:ख देणारा आहे. मग मी, इतका सामर्थ्यवान असून, माणसाच्या मुलांवर—सामान्य माणसांवर—जिंकू शकत नाही का?
अथेन्द्रकल्पस्य दुरासदस्य महौजसस्तद् वचनं निशम्य। ततो महार्थं वचनं बभाषे विभीषणः शस्त्रभृतां वरिष्ठः
इंद्रासारखा, जवळ जाण्यास कठीण आणि प्रचंड तेज असलेल्या इंद्रजिताने असे बोलल्यावर, शस्त्रधारींत श्रेष्ठ असलेल्या विभीषणाने मोठ्या अर्थपूर्ण शब्दांत उत्तर दिले.
न तात मन्त्रे तव निश्चयोऽस्ति बालस्त्वमद्याप्यविपक्वबुद्धिः। तस्मात् त्वयाप्यात्मविनाशनाय वचोऽर्थहीनं बहु विप्रलप्तम्
बाळा, तुझ्या सल्ल्यात ठामपणा नाही. अजूनही तू लहान आहेस, तुझं मन पक्कं झालेलं नाही. म्हणूनच तू अर्थहीन आणि स्वतःच्या विनाशाला कारणीभूत ठरणारी बरीच वायफळ बोललीस.
पुत्रप्रवादेन तु रावणस्य त्वमिन्द्रजिन्मित्रमुखोऽसि शत्रुः। यस्येदृशं राघवतो विनाशं निशम्य मोहादनुमन्यसे त्वम्
रावणाचा मुलगा म्हणून बोलून, इंद्रजित, तू मित्रासारखा दिसणारा शत्रू झाला आहेस. कारण राघवाचा नाश ऐकूनही तू मोहाने त्याला मान्यता देतोस.
त्वमेव वध्यश्च सुदुर्मतिश्च स चापि वध्यो य इहानयत् त्वाम्। बालं दृढं साहसिकं च योऽद्य प्रावेशयन्मन्त्रकृतां समीपम्
तूच मारण्यास योग्य आहेस आणि तुझं मन फारच वाईट आहे. आणि ज्याने तुला, या हट्टी आणि धाडसी मुलाला, मंत्र्यांच्या मध्ये आणलं, तोही मृत्युदंडास पात्र आहे.
मूढोऽप्रगल्भोऽविनयोपपन्न- स्तीक्ष्णस्वभावोऽल्पमतिर्दुरात्मा। मूर्खस्त्वमत्यन्तसुदुर्मतिश्च त्वमिन्द्रजिद् बालतया ब्रवीषि
इंद्रजित, तू मूर्ख, निर्ढावलेला, विनय नसलेला, कठोर स्वभावाचा, कमी समज असलेला आणि वाईट मनाचा आहेस. तू फारच दुष्ट आणि बालिशपणामुळे असं बोलतोस.
को ब्रह्मदण्डप्रतिमप्रकाशा- नर्चिष्मतः कालनिकाशरूपान्। सहेत बाणान् यमदण्डकल्पान् समक्षमुक्तान् युधि राघवेण
राघवाचे बाण, ब्रह्मदंडासारखे तेजस्वी, अग्नीप्रमाणे ज्वलंत, काळासारखे भयंकर आणि यमदंडासारखे कठोर—अशा बाणांना युद्धात कोण तोंड देऊ शकेल?
धनानि रत्नानि सुभूषणानि वासांसि दिव्यानि मणींश्च चित्रान्। सीतां च रामाय निवेद्य देवीं वसेम राजन्निह वीतशोकाः
आपली संपत्ती, दागिने, सुंदर वस्त्रे, विविध मौल्यवान रत्ने आणि सीता देवी ह्या सर्व गोष्टी आपण रामाला अर्पण करूया. मग, राजन, आपण इथे दु:खमुक्त राहू शकतो.
thumb|षोडशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे षोडशः सर्गः ॥६-
आता श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील सोळावा सर्ग ऐका.
सुनिविष्टं हितं वाक्यमुक्तवन्तं विभीषणम्। अब्रवीत् परुषं वाक्यं रावणः कालचोदितः
विभीषणाने नीट विचार करून हिताचं बोललं, तेव्हा काळाच्या प्रेरणेने रावणाने त्याला कठोर शब्दांत उत्तर दिलं.
वसेत् सह सपत्नेन क्रुद्धेनाशीविषेण च। न तु मित्रप्रवादेन संवसेच्छत्रुसेविना
कोणी रागावलेल्या सापासोबत किंवा सौतासोबत राहू शकतो, पण शत्रू मित्रासारखा वागतो त्याच्यासोबत कधीही राहू नये.
जानामि शीलं ज्ञातीनां सर्वलोकेषु राक्षस। हृष्यन्ति व्यसनेष्वेते ज्ञातीनां ज्ञातयः सदा
राक्षसा, मला सर्वत्र नातलगांचं स्वभाव माहीत आहे. संकटाच्या वेळी नातेवाईक नेहमीच एकमेकांच्या दु:खात आनंद मानतात.
प्रधानं साधकं वैद्यं धर्मशीलं च राक्षस। ज्ञातयोऽप्यवमन्यन्ते शूरं परिभवन्ति च
कोणी प्रमुख असो, गुणी असो, वैद्य असो किंवा धर्मशील असो—राक्षसा, नातेवाईक अशा वीरालाही कमी लेखतात आणि त्याचा अपमान करतात.
नित्यमन्योन्यसंहृष्टा व्यसनेष्वाततायिनः। प्रच्छन्नहृदया घोरा ज्ञातयस्तु भयावहाः
नातेवाईक नेहमी एकमेकांच्या विपत्तीमध्ये आनंद मानतात, ते शत्रुत्वाने वागतात, मनात काहीतरी लपवतात आणि खूप भयंकर असतात—म्हणूनच ते भीतीदायक आहेत.
श्रूयन्ते हस्तिभिर्गीताः श्लोकाः पद्मवने पुरा। पाशहस्तान् नरान् दृष्ट्वा शृणुष्व गदतो मम
कमळाच्या वनात हत्तीनी पूर्वी गायलेली श्लोकं ऐकायला मिळतात. माणसं दोरांनी बांधलेली पाहून मी ती तुला सांगतो, नीट ऐक.