यावन्न गृह्णन्ति शिरांसि बाणा रामेरिता राक्षसपुंगवानाम्। वज्रोपमा वायुसमानवेगाः प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली
ज्याआधी वाऱ्यासारख्या वेगवान आणि वज्रासारख्या कठीण रामाचे बाण राक्षसवीरांची डोकी उडवतील, त्याआधी मैथिलीला दशरथपुत्राला परत दे.
न कुम्भकर्णेन्द्रजितौ च राजं- स्तथा महापार्श्वमहोदरौ वा। निकुम्भकुम्भौ च तथातिकायः स्थातुं समर्था युधि राघवस्य
राजा, कुम्भकर्ण, इंद्रजित, महापार्श्व, महोदर, निकुंभ, कुम्भ किंवा अतिकाय—यापैकी कोणीही युद्धात राघवाच्या समोर टिकू शकत नाही.
जीवंस्तु रामस्य न मोक्ष्यसे त्वं गुप्तः सवित्राप्यथवा मरुद्भिः। न वासवस्याङ्कगतो न मृत्यो- र्नभो न पातालमनुप्रविष्टः
तू जिवंत राहिलास तरी, सावित्री किंवा मरुत यांच्या रक्षणाखाली असलास, इंद्राच्या जवळ गेलास, मृत्यूकडे गेलास, आकाशात किंवा पाताळात शिरलास, तरी रामापासून सुटू शकणार नाहीस.
निशम्य वाक्यं तु विभीषणस्य ततः प्रहस्तो वचनं बभाषे। न नो भयं विद्म न दैवतेभ्यो न दानवेभ्योऽप्यथवा कदाचित्
विभीषणाचे शब्द ऐकून प्रहस्ताने असे म्हटले: 'आपल्याला कधीच देवांपासून किंवा दानवांपासून भीती वाटली नाही.'
न यक्षगन्धर्वमहोरगेभ्यो भयं न संख्ये पतगोरगेभ्यः। कथं नु रामाद् भविता भयं नो नरेन्द्रपुत्रात् समरे कदाचित्
आपल्याला यक्ष, गंधर्व, मोठे सर्प, पक्षीराज किंवा सर्प यांच्यापासून युद्धात भीती नाही; मग राजपुत्र रामापासून आपल्याला कधीच भीती कशी वाटेल?
प्रहस्तवाक्यं त्वहितं निशम्य विभीषणो राजहितानुकाङ्क्षी। ततो महार्थं वचनं बभाषे धर्मार्थकामेषु निविष्टबुद्धिः
प्रहस्ताचे हितकारक नसलेले शब्द ऐकून, राजाच्या कल्याणाची इच्छा असलेल्या विभीषणाने, धर्म, अर्थ आणि काम या तिन्ही गोष्टींमध्ये मन लावून, महत्त्वाचे शब्द सांगितले.
प्रहस्त राजा च महोदरश्च त्वं कुम्भकर्णश्च यथार्थजातम्। ब्रवीत रामं प्रति तन्न शक्यं यथा गतिः स्वर्गमधर्मबुद्धेः
प्रहस्त, राजा, महोदर, तू आणि कुम्भकर्ण — तुम्ही रामाबद्दल जे काही बोलता, ते शक्यच नाही. ज्याच्या मनात अधर्म भरलेला असतो, त्याचा शेवट स्वर्गातून खाली पडण्यातच होतो.
वधस्तु रामस्य मया त्वया च प्रहस्त सर्वैरपि राक्षसैर्वा। कथं भवेदर्थविशारदस्य महार्णवं तर्तुमिवाप्लवस्य
रामाचा वध तू, मी, प्रहस्त किंवा सर्व राक्षसांनीही केला, तरी तो अशक्यच आहे — जणू कोणी मोठ्या समुद्रात पोहत जाऊन पार करेल, तसं.
धर्मप्रधानस्य महारथस्य इक्ष्वाकुवंशप्रभवस्य राज्ञः। पुरोऽस्य देवाश्च तथाविधस्य कृत्येषु शक्तस्य भवन्ति मूढाः
धर्मप्रिय, महान रथी, इक्ष्वाकू कुळातला हा राजा — अशा कर्तृत्ववान पुरुषासमोर देवसुद्धा उभे राहतात. त्याला विरोध करणारे मूर्खच असतात.
तीक्ष्णा न तावत् तव कङ्कपत्रा दुरासदा राघवविप्रमुक्ताः। भित्त्वा शरीरं प्रविशन्ति बाणाः प्रहस्त तेनैव विकत्थसे त्वम्
तुझे तीक्ष्ण, गिधाडाच्या पिसांनी मढवलेले बाण, राघवावर सोडले तरी, इतके भयंकर नाहीत. प्रहस्त, ते बाण शरीर भेदतात, एवढंच; पण तू मात्र मोठेपणाचा गर्व करतोस.
न रावणो नातिबलस्त्रिशीर्षो न कुम्भकर्णस्य सुतो निकुम्भः। न चेन्द्रजिद् दाशरथिं प्रवोढुं त्वं वा रणे शक्रसमं समर्थः
रावण, अतिबल त्रिशिरा, कुम्भकर्णाचा मुलगा निकुम्भ, इंद्रजित किंवा तू — तुम्ही सर्व मिळूनसुद्धा, रणांगणात दशरथपुत्राला हरवू शकत नाही, जरी तुम्ही इंद्रासारखे सामर्थ्यवान असलात तरी.
देवान्तको वापि नरान्तको वा तथातिकायोऽतिरथो महात्मा। अकम्पनश्चाद्रिसमानसारः स्थातुं न शक्ता युधि राघवस्य
देवांतक, नरांतक, अतिकाय हा महान रथी, किंवा पर्वतासारखा बलवान अकंपन — हे कोणीही राघवाच्या समोर युद्धात टिकू शकत नाहीत.
अयं च राजा व्यसनाभिभूतो मित्रैरमित्रप्रतिमैर्भवद्भिः। अन्वास्यते राक्षसनाशनार्थे तीक्ष्णः प्रकृत्या ह्यसमीक्षकारी
हा राजा संकटांनी ग्रासलेला आहे, आणि त्याच्या मित्रांच्या रूपाने तुम्ही सर्व, जे प्रत्यक्षात शत्रूसारखे वागता, राक्षसांचा नाश व्हावा म्हणून त्याच्या मागे लागलात. हा राजा स्वभावाने कठोर आणि विचार न करता कृती करणारा आहे.
अनन्तभोगेन सहस्रमूर्ध्ना नागेन भीमेन महाबलेन। बलात् परिक्षिप्तमिमं भवन्तो राजानमुत्क्षिप्य विमोचयन्तु
असंख्य फेऱ्या असलेला, हजार डोकी असणारा, भीषण आणि बलवान असा नाग ज्याने या राजाला वेढला आहे — तर तुम्ही सर्व मिळून त्याला जबरदस्तीने त्या नागाच्या तावडीतून सोडवा.
यावद्धि केशग्रहणात् सुहृद्भिः समेत्य सर्वैः परिपूर्णकामैः। निगृह्य राजा परिरक्षितव्यो भूतैर्यथा भीमबलैर्गृहीतः
सर्व मित्र, आपली सर्व इच्छा पूर्ण करून, एकत्र येऊन राजाचे केस पकडून त्याला बांधून ठेवतील, त्याआधीच त्याचे रक्षण केले पाहिजे — जसा भीषण बलवान जीव पकडलेल्याचे रक्षण करतो.
सुवारिणा राघवसागरेण प्रच्छाद्यमानस्तरसा भवद्भिः। युक्तस्त्वयं तारयितुं समेत्य काकुत्स्थपातालमुखे पतन् सः
राघवाच्या सैन्याच्या महासागराने हा राजा झपाट्याने वेढला जात आहे, म्हणून तुम्ही सर्वांनी एकत्र येऊन त्याला वाचवले पाहिजे, कारण तो काकुत्स्थाच्या पाताळाच्या तोंडात पडत आहे.
इदं पुरस्यास्य सराक्षसस्य राज्ञश्च पथ्यं ससुहृज्जनस्य। सम्यग्घि वाक्यं स्वमतं ब्रवीमि नरेन्द्रपुत्राय ददातु मैथिलीम्
ही राक्षसांची नगरी, राजा आणि त्याचे मित्र यांच्यासाठी योग्य मार्ग हाच आहे. मी खरी गोष्ट सांगतो — नरेंद्रपुत्राला मैथिली द्यावी.
परस्य वीर्यं स्वबलं च बुद्ध्वा स्थानं क्षयं चैव तथैव वृद्धिम्। तथा स्वपक्षेऽप्यनुमृश्य बुद्ध्या वदेत् क्षमं स्वामिहितं स मन्त्री
शत्रूचे सामर्थ्य, आपली शक्ती, स्थिती, हानी आणि वाढ — हे सर्व बुद्धीने ओळखून, तसेच आपल्या बाजूचेही नीट विचार करून, योग्य आणि स्वामीस हितकारक असेच मंत्री बोलतो.
thumb|पञ्चदशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे पञ्चदशः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील पंधरावा सर्ग ऐका.
बृहस्पतेस्तुल्यमतेर्वचस्त- न्निशम्य यत्नेन विभीषणस्य। ततो महात्मा वचनं बभाषे तत्रेन्द्रजिन्नैर्ऋतयूथमुख्यः
बृहस्पतीसारख्या बुद्धीच्या विभीषणाचे शब्द लक्षपूर्वक ऐकून, तिथे महान आत्मा, राक्षस सैन्याचा प्रमुख इंद्रजित बोलू लागला.
किं नाम ते तात कनिष्ठ वाक्य- मनर्थकं वै बहुभीतवच्च। अस्मिन् कुले योऽपि भवेन्न जातः सोऽपीदृशं नैव वदेन्न कुर्यात्
काय रे लहान भाऊ, तू अशी निरर्थक आणि भीतीदायक वचने का बोलतोस? या कुळात जो कोणी जन्माला आला असेल, तोसुद्धा असे न बोलेल, न तसे वागेल.
सत्त्वेन वीर्येण पराक्रमेण धैर्येण शौर्येण च तेजसा च। एकः कुलेऽस्मिन् पुरुषो विमुक्तो विभीषणस्तात कनिष्ठ एषः
सत्त्व, पराक्रम, धैर्य, शौर्य आणि तेज — या सर्व गुणांनी या कुळात एकटाच माणूस वाईट मार्गाला लागला आहे, आणि तो म्हणजे तूच, लहान भाऊ विभीषण.
किं नाम तौ मानुषराजपुत्रा- वस्माकमेकेन हि राक्षसेन। सुप्राकृतेनापि निहन्तुमेतौ शक्यौ कुतो भीषयसे स्म भीरो
ते दोन मानवी राजपुत्र एकट्या राक्षसानेही मारता येणार नाहीत, असे सांगून तू आम्हाला का घाबरवतोस? अगदी सामान्य राक्षसालाही ते मारता येतील.
त्रिलोकनाथो ननु देवराजः शक्रो मया भूमितले निविष्टः। भयार्पिताश्चापि दिशः प्रपन्नाः सर्वे तदा देवगणाः समग्राः
तीनही लोकांचा स्वामी, देवांचा राजा इंद्र — त्याला मी पृथ्वीवर जिंकले होते, आणि तेव्हा सर्व देवगण घाबरून दिशांना पळाले होते.
ऐरावतो निःस्वनमुन्नदन् स निपातितो भूमितले मया तु। विकृष्य दन्तौ तु मया प्रसह्य वित्रासिता देवगणाः समग्राः
मीच त्या मोठ्या गर्जना करणाऱ्या ऐरावताला खाली पाडलं आणि त्याचे दात ओढून काढले. त्यामुळे सर्व देवांची फौज घाबरून गेली.
सोऽहं सुराणामपि दर्पहन्ता दैत्योत्तमानामपि शोककर्ता। कथं नरेन्द्रात्मजयोर्न शक्तो मनुष्ययोः प्राकृतयोः सुवीर्यः
मी देवांचा गर्व मोडणारा आणि दैत्यांनाही दु:ख देणारा आहे. मग मी, इतका सामर्थ्यवान असून, माणसाच्या मुलांवर—सामान्य माणसांवर—जिंकू शकत नाही का?
अथेन्द्रकल्पस्य दुरासदस्य महौजसस्तद् वचनं निशम्य। ततो महार्थं वचनं बभाषे विभीषणः शस्त्रभृतां वरिष्ठः
इंद्रासारखा, जवळ जाण्यास कठीण आणि प्रचंड तेज असलेल्या इंद्रजिताने असे बोलल्यावर, शस्त्रधारींत श्रेष्ठ असलेल्या विभीषणाने मोठ्या अर्थपूर्ण शब्दांत उत्तर दिले.
न तात मन्त्रे तव निश्चयोऽस्ति बालस्त्वमद्याप्यविपक्वबुद्धिः। तस्मात् त्वयाप्यात्मविनाशनाय वचोऽर्थहीनं बहु विप्रलप्तम्
बाळा, तुझ्या सल्ल्यात ठामपणा नाही. अजूनही तू लहान आहेस, तुझं मन पक्कं झालेलं नाही. म्हणूनच तू अर्थहीन आणि स्वतःच्या विनाशाला कारणीभूत ठरणारी बरीच वायफळ बोललीस.
पुत्रप्रवादेन तु रावणस्य त्वमिन्द्रजिन्मित्रमुखोऽसि शत्रुः। यस्येदृशं राघवतो विनाशं निशम्य मोहादनुमन्यसे त्वम्
रावणाचा मुलगा म्हणून बोलून, इंद्रजित, तू मित्रासारखा दिसणारा शत्रू झाला आहेस. कारण राघवाचा नाश ऐकूनही तू मोहाने त्याला मान्यता देतोस.
त्वमेव वध्यश्च सुदुर्मतिश्च स चापि वध्यो य इहानयत् त्वाम्। बालं दृढं साहसिकं च योऽद्य प्रावेशयन्मन्त्रकृतां समीपम्
तूच मारण्यास योग्य आहेस आणि तुझं मन फारच वाईट आहे. आणि ज्याने तुला, या हट्टी आणि धाडसी मुलाला, मंत्र्यांच्या मध्ये आणलं, तोही मृत्युदंडास पात्र आहे.