सागरस्येव मे वेगो मारुतस्येव मे गतिः। नैतद् दाशरथिर्वेद ह्यासादयति तेन माम्
माझ्या वेगाला सागरासारखा जोर आहे, माझी गती वाऱ्यासारखी आहे; दशरथपुत्राला हे माहीत नाही, म्हणून तो मला गाठू शकत नाही.
को हि सिंहमिवासीनं सुप्तं गिरिगुहाशये। क्रुद्धं मृत्युमिवासीनं प्रबोधयितुमिच्छति
डोंगराच्या गुहेत झोपलेल्या, रागावलेल्या सिंहाला किंवा मृत्युला जागं करायला कोण इच्छितो?
न मत्तो निर्गतान् बाणान् द्विजिह्वान् पन्नगानिव। रामः पश्यति संग्रामे तेन मामभिगच्छति
युद्धात मी सोडलेले बाण, जणू दोन जीभ असलेल्या विषारी सापांसारखे, रामाला दिसत नाहीत; म्हणून तो माझ्याकडे येतो.
क्षिप्रं वज्रसमैर्बाणैः शतधा कार्मुकच्युतैः। राममादीपयिष्यामि उल्काभिरिव कुञ्जरम्
लवकरच, वज्रासारख्या कठीण आणि माझ्या धनुष्यातून सुटलेल्या बाणांनी मी रामाला जणू उल्कांनी हत्ती जाळावा तसा जाळून टाकीन.
तच्चास्य बलमादास्ये बलेन महता वृतः। उदितः सविता काले नक्षत्राणां प्रभामिव
माझ्या मोठ्या बळाच्या आधारावर मी त्याचं सामर्थ्य हिरावून घेईन, जसं उगवता सूर्य ताऱ्यांची चमक हिरावून घेतो.
न वासवेनापि सहस्रचक्षुषा युधास्मि शक्यो वरुणेन वा पुनः। मया त्वियं बाहुबलेन निर्जिता पुरा पुरी वैश्रवणेन पालिता
युद्धात इंद्र किंवा वरुणसुद्धा मला हरवू शकत नाहीत; पूर्वी मीच या नगरीला, जी वैश्रवणाने राज्य केली होती, माझ्या बाहुबलाने जिंकली आहे.
thumb|चतुर्दशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे चतुर्दशः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या युद्धकांडातील चौदावा सर्ग ऐका.
निशाचरेन्द्रस्य निशम्य वाक्यं स कुम्भकर्णस्य च गर्जितानि। विभीषणो राक्षसराजमुख्य- मुवाच वाक्यं हितमर्थयुक्तम्
निशाचरांच्या राजाचे शब्द आणि कुम्भकर्णाच्या गर्जना ऐकून, राक्षसांमध्ये प्रमुख असलेल्या विभीषणाने हितकारक आणि अर्थपूर्ण असे शब्द सांगितले.
वृतो हि बाह्वन्तरभोगराशि- श्चिन्ताविषः सुस्मिततीक्ष्णदंष्ट्रः। पञ्चाङ्गुलीपञ्चशिरोऽतिकायः सीतामहाहिस्तव केन राजन्
राजा, चिंता आणि भीतीने वेढलेला, हलकंसं हसणारा, तीक्ष्ण दात असलेला, पाच बोटांचा, पाच डोक्यांचा आणि प्रचंड देहाचा—असा हा महान सर्प सीता तुझ्या कोणामुळे बांधला गेला आहे?
यावन्न लङ्कां समभिद्रवन्ति बलीमुखाः पर्वतकूटमात्राः। दंष्ट्रायुधाश्चैव नखायुधाश्च प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली
ज्याआधी पर्वतासारखे बलाढ्य, दात आणि नख हेच शस्त्र असलेले वीर लंकेवर चालून येतील, त्याआधी मैथिलीला दशरथपुत्राला परत दे.
यावन्न गृह्णन्ति शिरांसि बाणा रामेरिता राक्षसपुंगवानाम्। वज्रोपमा वायुसमानवेगाः प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली
ज्याआधी वाऱ्यासारख्या वेगवान आणि वज्रासारख्या कठीण रामाचे बाण राक्षसवीरांची डोकी उडवतील, त्याआधी मैथिलीला दशरथपुत्राला परत दे.
न कुम्भकर्णेन्द्रजितौ च राजं- स्तथा महापार्श्वमहोदरौ वा। निकुम्भकुम्भौ च तथातिकायः स्थातुं समर्था युधि राघवस्य
राजा, कुम्भकर्ण, इंद्रजित, महापार्श्व, महोदर, निकुंभ, कुम्भ किंवा अतिकाय—यापैकी कोणीही युद्धात राघवाच्या समोर टिकू शकत नाही.
जीवंस्तु रामस्य न मोक्ष्यसे त्वं गुप्तः सवित्राप्यथवा मरुद्भिः। न वासवस्याङ्कगतो न मृत्यो- र्नभो न पातालमनुप्रविष्टः
तू जिवंत राहिलास तरी, सावित्री किंवा मरुत यांच्या रक्षणाखाली असलास, इंद्राच्या जवळ गेलास, मृत्यूकडे गेलास, आकाशात किंवा पाताळात शिरलास, तरी रामापासून सुटू शकणार नाहीस.
निशम्य वाक्यं तु विभीषणस्य ततः प्रहस्तो वचनं बभाषे। न नो भयं विद्म न दैवतेभ्यो न दानवेभ्योऽप्यथवा कदाचित्
विभीषणाचे शब्द ऐकून प्रहस्ताने असे म्हटले: 'आपल्याला कधीच देवांपासून किंवा दानवांपासून भीती वाटली नाही.'
न यक्षगन्धर्वमहोरगेभ्यो भयं न संख्ये पतगोरगेभ्यः। कथं नु रामाद् भविता भयं नो नरेन्द्रपुत्रात् समरे कदाचित्
आपल्याला यक्ष, गंधर्व, मोठे सर्प, पक्षीराज किंवा सर्प यांच्यापासून युद्धात भीती नाही; मग राजपुत्र रामापासून आपल्याला कधीच भीती कशी वाटेल?
प्रहस्तवाक्यं त्वहितं निशम्य विभीषणो राजहितानुकाङ्क्षी। ततो महार्थं वचनं बभाषे धर्मार्थकामेषु निविष्टबुद्धिः
प्रहस्ताचे हितकारक नसलेले शब्द ऐकून, राजाच्या कल्याणाची इच्छा असलेल्या विभीषणाने, धर्म, अर्थ आणि काम या तिन्ही गोष्टींमध्ये मन लावून, महत्त्वाचे शब्द सांगितले.
प्रहस्त राजा च महोदरश्च त्वं कुम्भकर्णश्च यथार्थजातम्। ब्रवीत रामं प्रति तन्न शक्यं यथा गतिः स्वर्गमधर्मबुद्धेः
प्रहस्त, राजा, महोदर, तू आणि कुम्भकर्ण — तुम्ही रामाबद्दल जे काही बोलता, ते शक्यच नाही. ज्याच्या मनात अधर्म भरलेला असतो, त्याचा शेवट स्वर्गातून खाली पडण्यातच होतो.
वधस्तु रामस्य मया त्वया च प्रहस्त सर्वैरपि राक्षसैर्वा। कथं भवेदर्थविशारदस्य महार्णवं तर्तुमिवाप्लवस्य
रामाचा वध तू, मी, प्रहस्त किंवा सर्व राक्षसांनीही केला, तरी तो अशक्यच आहे — जणू कोणी मोठ्या समुद्रात पोहत जाऊन पार करेल, तसं.
धर्मप्रधानस्य महारथस्य इक्ष्वाकुवंशप्रभवस्य राज्ञः। पुरोऽस्य देवाश्च तथाविधस्य कृत्येषु शक्तस्य भवन्ति मूढाः
धर्मप्रिय, महान रथी, इक्ष्वाकू कुळातला हा राजा — अशा कर्तृत्ववान पुरुषासमोर देवसुद्धा उभे राहतात. त्याला विरोध करणारे मूर्खच असतात.
तीक्ष्णा न तावत् तव कङ्कपत्रा दुरासदा राघवविप्रमुक्ताः। भित्त्वा शरीरं प्रविशन्ति बाणाः प्रहस्त तेनैव विकत्थसे त्वम्
तुझे तीक्ष्ण, गिधाडाच्या पिसांनी मढवलेले बाण, राघवावर सोडले तरी, इतके भयंकर नाहीत. प्रहस्त, ते बाण शरीर भेदतात, एवढंच; पण तू मात्र मोठेपणाचा गर्व करतोस.
न रावणो नातिबलस्त्रिशीर्षो न कुम्भकर्णस्य सुतो निकुम्भः। न चेन्द्रजिद् दाशरथिं प्रवोढुं त्वं वा रणे शक्रसमं समर्थः
रावण, अतिबल त्रिशिरा, कुम्भकर्णाचा मुलगा निकुम्भ, इंद्रजित किंवा तू — तुम्ही सर्व मिळूनसुद्धा, रणांगणात दशरथपुत्राला हरवू शकत नाही, जरी तुम्ही इंद्रासारखे सामर्थ्यवान असलात तरी.
देवान्तको वापि नरान्तको वा तथातिकायोऽतिरथो महात्मा। अकम्पनश्चाद्रिसमानसारः स्थातुं न शक्ता युधि राघवस्य
देवांतक, नरांतक, अतिकाय हा महान रथी, किंवा पर्वतासारखा बलवान अकंपन — हे कोणीही राघवाच्या समोर युद्धात टिकू शकत नाहीत.
अयं च राजा व्यसनाभिभूतो मित्रैरमित्रप्रतिमैर्भवद्भिः। अन्वास्यते राक्षसनाशनार्थे तीक्ष्णः प्रकृत्या ह्यसमीक्षकारी
हा राजा संकटांनी ग्रासलेला आहे, आणि त्याच्या मित्रांच्या रूपाने तुम्ही सर्व, जे प्रत्यक्षात शत्रूसारखे वागता, राक्षसांचा नाश व्हावा म्हणून त्याच्या मागे लागलात. हा राजा स्वभावाने कठोर आणि विचार न करता कृती करणारा आहे.
अनन्तभोगेन सहस्रमूर्ध्ना नागेन भीमेन महाबलेन। बलात् परिक्षिप्तमिमं भवन्तो राजानमुत्क्षिप्य विमोचयन्तु
असंख्य फेऱ्या असलेला, हजार डोकी असणारा, भीषण आणि बलवान असा नाग ज्याने या राजाला वेढला आहे — तर तुम्ही सर्व मिळून त्याला जबरदस्तीने त्या नागाच्या तावडीतून सोडवा.
यावद्धि केशग्रहणात् सुहृद्भिः समेत्य सर्वैः परिपूर्णकामैः। निगृह्य राजा परिरक्षितव्यो भूतैर्यथा भीमबलैर्गृहीतः
सर्व मित्र, आपली सर्व इच्छा पूर्ण करून, एकत्र येऊन राजाचे केस पकडून त्याला बांधून ठेवतील, त्याआधीच त्याचे रक्षण केले पाहिजे — जसा भीषण बलवान जीव पकडलेल्याचे रक्षण करतो.
सुवारिणा राघवसागरेण प्रच्छाद्यमानस्तरसा भवद्भिः। युक्तस्त्वयं तारयितुं समेत्य काकुत्स्थपातालमुखे पतन् सः
राघवाच्या सैन्याच्या महासागराने हा राजा झपाट्याने वेढला जात आहे, म्हणून तुम्ही सर्वांनी एकत्र येऊन त्याला वाचवले पाहिजे, कारण तो काकुत्स्थाच्या पाताळाच्या तोंडात पडत आहे.
इदं पुरस्यास्य सराक्षसस्य राज्ञश्च पथ्यं ससुहृज्जनस्य। सम्यग्घि वाक्यं स्वमतं ब्रवीमि नरेन्द्रपुत्राय ददातु मैथिलीम्
ही राक्षसांची नगरी, राजा आणि त्याचे मित्र यांच्यासाठी योग्य मार्ग हाच आहे. मी खरी गोष्ट सांगतो — नरेंद्रपुत्राला मैथिली द्यावी.
परस्य वीर्यं स्वबलं च बुद्ध्वा स्थानं क्षयं चैव तथैव वृद्धिम्। तथा स्वपक्षेऽप्यनुमृश्य बुद्ध्या वदेत् क्षमं स्वामिहितं स मन्त्री
शत्रूचे सामर्थ्य, आपली शक्ती, स्थिती, हानी आणि वाढ — हे सर्व बुद्धीने ओळखून, तसेच आपल्या बाजूचेही नीट विचार करून, योग्य आणि स्वामीस हितकारक असेच मंत्री बोलतो.
thumb|पञ्चदशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे पञ्चदशः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील पंधरावा सर्ग ऐका.
बृहस्पतेस्तुल्यमतेर्वचस्त- न्निशम्य यत्नेन विभीषणस्य। ततो महात्मा वचनं बभाषे तत्रेन्द्रजिन्नैर्ऋतयूथमुख्यः
बृहस्पतीसारख्या बुद्धीच्या विभीषणाचे शब्द लक्षपूर्वक ऐकून, तिथे महान आत्मा, राक्षस सैन्याचा प्रमुख इंद्रजित बोलू लागला.