तत् सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महामतिः । अभिरामस्य रामस्य तत् सर्वं कर्तुमुद्यतः ॥१-३-
तो महाबुद्धीमान सर्व काही खरेखुरे आणि धर्माच्या दृष्टीने पाहून, रमणीय रामाची संपूर्ण कथा सांगण्यास तयार झाला.
कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् । समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ॥१-३-
काम, अर्थ आणि धर्म या गुणांनी युक्त, धर्म आणि अर्थ यांच्या विस्ताराने समृद्ध, सर्वांना ऐकायला मनमोहक, रत्नांनी भरलेल्या समुद्रासारखी ती कथा होती.
स यथा कथितं पूर्वं नारदेन महात्मना । रघुवंशस्य चरितं चकार भगवान् मुनिः ॥१-३-
पूर्वी महात्मा नारदांनी जशी सांगितली, तशीच त्या भगवंत मुनीने रघुवंशाची कथा रचली.
जन्म रामस्य सुमहद्वीर्यं सर्वानुकूलताम् । लोकस्य प्रियतां क्षान्तिं सौम्यतां सत्यशीलताम् ॥१-३-
रामाचा जन्म, त्याचे महान पराक्रम, सर्वांना अनुकूलता, लोकांमध्ये प्रियता, सहनशीलता, सौम्यता आणि सत्यशीलता—
नाना चित्राः कथाश्चान्या विश्वामित्रसहायने । जानक्याश्च विवाहं च धनुषश्च विभेदनम् ॥१-३-
विविध सुंदर कथा, विश्वामित्राला केलेली मदत, जानकीचे लग्न आणि धनुष्यभंग—
रामरामविवादं च गुणान् दाशरथेस्तथा । तथाभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम् ॥१-३-
राम आणि परशुराम यांचा वाद, दशरथाचे गुण, रामाचा अभिषेक, आणि कैकेयीचे दुष्टपण—
विघातं चाभिषेकस्य रामस्य च विवासनम् । राज्ञः शोकं विलापं च परलोकस्य चाश्रयम् ॥१-३-
रामाच्या अभिषेकात आलेला अडथळा, त्याचे वनवास, राजाचे दु:ख आणि विलाप, आणि त्याचे परलोकगमन—
प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम् । निषादाधिपसंवादं सूतोपावर्तनं तथा ॥१-३-
जनतेचे दु:ख, त्यांचे निरोप, निषादराजाशी संवाद, आणि सारथ्याचा परत फिरवणे—
गङ्गायाश्चापि संतारं भरद्वाजस्य दर्शनम् । भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम् ॥१-३-
गंगापार करणे, भरद्वाज ऋषींची भेट, भरद्वाजांची परवानगी, आणि चित्रकूटाचे दर्शन—
वास्तुकर्म निवेशं च भरतागमनं तथा । प्रसादनं च रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम् ॥१-३-
घर बांधणे, भरताचे आगमन, रामाला समजावणे, आणि वडिलांसाठी जलक्रीया—
पादुकाग्र्याभिषेकं च नन्दिग्रामनिवासनम् । दण्डकारण्यगमनं विराधस्य वधं तथा ॥१-३-
पादुकांचे अभिषेक, नंदीग्रामातील वास, दंडकारण्यातील प्रवास, आणि विराधाचा वध—
दर्शनं शरभङ्गस्य सुतीक्ष्णेन समागमम् अनसूयासमाख्यां च अङ्गरागस्य चार्पणम् ॥१-३-
शरभंगाचे दर्शन, सुतिक्ष्णाशी भेट, अनसूयेची गोष्ट, आणि अंगराग देणे—
दर्शनं चाप्यगस्त्यस्य धनुषो ग्रहणं तथा । शूर्पणख्याश्च संवादं विरूपकरणं तथा ॥१-३-
अगस्त्याचे दर्शन, धनुष्य घेणे, शूर्पणखेची संवाद, आणि तिचे विद्रूप करणे—
वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य च । मारीचस्य वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा ॥१-३-
खर आणि त्रिशिरा यांचा वध, रावणाचा उदय, मारीचाचा वध आणि वैदेहीचे अपहरण हे सर्व घडले.
राघवस्य विलापं च गृध्रराजनिबर्हणम् । कबन्धदर्शनं चैव पम्पायाश्चापि दर्शनम् ॥१-३-
राघवाचा शोक, गृध्रराजाचा मृत्यू, कबंधाशी भेट आणि पंपा सरोवराचे दर्शन असे प्रसंग आले.
शबरीदर्शनं चैव फलमूलाशनं तथा । प्रलापं चैव पम्पायां हनूमद्दर्शनं तथा ॥१-३-
शबरीची भेट, फळमुळांवर निर्वाह, पंपा तळ्याजवळील शोक आणि हनुमंताची भेट हेही घडले.
ऋष्यमूकस्य गमनं सुग्रीवेण समागमम् । प्रत्ययोत्पादनं सख्यं वालिसुग्रीवविग्रहम् ॥१-३-
ऋष्यमूक पर्वतावर जाणे, सुग्रीवासोबत भेट, विश्वास आणि मैत्री निर्माण होणे, तसेच वाली-सुग्रीव यांचा संघर्ष.
वालिप्रमथनं चैव सुग्रीवप्रतिपादनम् ताराविलापं समयं वर्षरात्रनिवासनम् ॥१-३-
वाल्याचा पराभव, सुग्रीवाचे राज्य परत मिळणे, ताराचा शोक, करार आणि पावसाळ्यातील निवास.
कोपं राघवसिंहस्य बलानामुपसंग्रहम् दिशः प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम् ॥१-३-
राघवसिंहाचा कोप, सैन्यांचे एकत्रीकरण, सर्व दिशांना पाठवणी आणि पृथ्वीला कळविणे.
अङ्गुलीयकदानं च ऋक्षस्य बिलदर्शनम् प्रायोपवेशनं चैव संपातेश्चापि दर्शनम् ॥१-३-
अंगठी देणे, अस्वलाच्या गुहेचे दर्शन, उपवासाने प्राणत्यागाचा निर्धार आणि संपातीची भेट.
पर्वतारोहणं चैव सागरस्यापि लङ्घनम् समुद्रवचनाच्चैव मैनाकस्य च दर्शनम् ॥१-३-
पर्वत चढणे, समुद्रावर उडी घेणे, समुद्राचे बोलणे आणि मैनाक पर्वताचे दर्शन.
राक्षसीतर्जनं चैव च्छायाग्राहस्य दर्शनम् सिंहिकायाश्च निधनं लङ्कामलयदर्शनम् ॥१-३-
राक्षसीला धमकावणे, सावली पकडणाऱ्याची भेट, सिंहिकेचा नाश आणि लंका-मलय पर्वताचे दर्शन.
रात्रौ लङ्काप्रवेशं च एकस्यापि विचिन्तनम् आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम् ॥१-३-
रात्री लंकेत प्रवेश, एकट्याने विचार करणे, मद्यपानस्थळी जाणे आणि पहाऱ्याच्या जागेचे दर्शन.
दर्शनं रावणस्यापि पुष्पकस्य च दर्शनम् अशोकवनिकायानं सीतायाश्चापि दर्शनम् ॥१-३-
रावणाचे दर्शन, पुष्पक विमानाचे दर्शन, अशोकवनात जाणे आणि सीतेचे दर्शन.
अभिज्ञानप्रदानं च सीतायाश्चापि भाषणम् राक्षसीतर्जनं चैव त्रिजटास्वप्नदर्शनम् ॥१-३-
ओळखीची खूण देणे, सीतेशी संवाद, राक्षसींना धमकावणे आणि त्रिजटाचे स्वप्नदर्शन.
मणिप्रदानं सीताया वृक्षभङ्गं तथैव च राक्षसीविद्रवं चैव किंकराणां निबर्हणम् ॥१-३-
सीतेला मणी देणे, झाड मोडणे, राक्षसींचा पळ आणि किंकरांचा संहार.
ग्रहणं वायुसूनोश्च लङ्कादाहाभिगर्जनम् प्रतिप्लवनमेवाथ मधूनां हरणं तथा ॥१-३-
वायुपुत्राचे पकडणे, लंका जळताना गर्जना, परत येणे आणि मधाचा हरण.
राघवाश्वासनं चैव मणिनिर्यातनं तथा संगमं च समुद्रेण नलसेतोश्च बन्धनम् ॥१-३-
राघवाचे धीर वाढवणे, मणी सुपूर्त करणे, समुद्राशी भेट आणि नलसेतूचे बांधकाम.
प्रतारं च समुद्रस्य रात्रौ लङ्कावरोधनम् विभीषणेन संसर्गं वधोपायनिवेदनम् ॥१-३-
समुद्र पार करणे, रात्री लंकेचा वेढा, विभीषणाशी मैत्री आणि वधासाठी उपाय सुचविणे.
कुम्भकर्णस्य निधनं मेघनादनिबर्हणम् रावणस्य विनाशं च सीतावाप्तिमरेः पुरे ॥१-३-
कुंभकर्णाचा नाश, मेघनादाचा पराभव, रावणाचा विनाश आणि समुद्रकाठच्या नगरीत सीतेची प्राप्ती.