अकार्यमपि कर्तव्यं किमङ्गं पुनरीदृशम्। अङ्गदस्य मुखाच्छ्रुत्वा वचनं वानरर्षभाः
'अयोग्य गोष्टही करावी लागते; मग अशी योग्य गोष्ट तर नक्कीच.' अंगदाचे हे शब्द ऐकून, वानरांमध्ये श्रेष्ठ...
साधु साध्विति संहृष्टा वानराः प्रत्यपूजयन्। पूजयित्वाङ्गदं सर्वे वानरा वानरर्षभम्
सर्व वानरांनी आनंदाने 'छान, छान' म्हणत त्याचे कौतुक केले. अंगदाचा सन्मान करून, सर्व वानरांनी वानरांमध्ये श्रेष्ठाचा आदर केला.
जग्मुर्मधुवनं यत्र नदीवेग इव द्रुमम्। ते प्रविष्टा मधुवनं पालानाक्रम्य शक्तितः
ते मधुवनात गेले, जणू नदीचा प्रवाह झाडाकडे जातो तसा; मधुवनात प्रवेश करून, त्यांनी आपली ताकद वापरून रक्षकांना हरवले.
अतिसर्गाच्च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम्। पपुः सर्वे मधु तदा रसवत् फलमाददुः
अत्यंत उत्साही होऊन, मैथिलीला पाहून आणि ऐकून, सर्व वानरांनी मधु प्याले आणि रसाळ फळ घेतले.
उत्पत्य च ततः सर्वे वनपालान् समागतान्। ते ताडयन्तः शतशः सक्ता मधुवने तदा
ते सर्व उडून गेले आणि मधुवनात जमलेल्या वनरक्षकांना शेकड्यांनी मारले.
मधूनि द्रोणमात्राणि बाहुभिः परिगृह्य ते। पिबन्ति कपयः केचित् सङ्घशस्तत्र हृष्टवत्
काही वानरांनी हातांनी मधुचे घडे उचलले आणि आनंदाने एकत्र मधु प्यायला.
घ्नन्ति स्म सहिताः सर्वे भक्षयन्ति तथापरे। केचित् पीत्वापविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः
सर्व वानरांनी एकत्र मारले, काहींनी खाल्ले; काहींनी मधु प्यायल्यावर मधाचे पोळे फेकून दिले, त्यांच्या तोंडावर मध लागले होते.
मधूच्छिष्टेन केचिच्च जघ्नुरन्योन्यमुत्कटाः। अपरे वृक्षमूलेषु शाखा गृह्य व्यवस्थिताः
काहींनी मधाच्या उरलेल्या भागाने एकमेकांना मारले, तर काहींनी झाडाच्या फांद्या पकडून मुळाशी बसले.
अत्यर्थं च मदग्लानाः पर्णान्यास्तीर्य शेरते। उन्मत्तवेगाः प्लवगा मधुमत्ताश्च हृष्टवत्
मधाने पूर्णपणे नशा झाल्यामुळे, वानरांनी पानं पसरली आणि आनंदाने झोपले; त्यांच्या हालचाली वेड्यासारख्या झाल्या.
क्षिपन्त्यपि तथान्योन्यं स्खलन्ति च तथापरे। केचित् क्ष्वेडान् प्रकुर्वन्ति केचित् कूजन्ति हृष्टवत्
काहींनी एकमेकांना फेकले, काहींनी धडपड केली; काहींनी मोठ्या आवाजात ओरडले, तर काहींनी आनंदाने कुजबुज केली.
हरयो मधुना मत्ताः केचित् सुप्ता महीतले। धृष्टाः केचिद्धसन्त्यन्ये केचित् कुर्वन्ति चेतरत्
काही वानर मधाचा नशा झाल्यामुळे जमिनीवर झोपले होते; काही धाडसाने हसत होते, तर इतर वेगवेगळ्या गोष्टी करत होते.
कृत्वा केचिद् वदन्त्यन्ये केचिद् बुध्यन्ति चेतरत्। येऽप्यत्र मधुपालाः स्युः प्रेष्या दधिमुखस्य तु
काही वानर काहीतरी करून बोलत होते, काही जागे होत होते; आणि जे इथे मध राखणारे, दधिमुखाचे सेवक होते—
तेऽपि तैर्वानरैर्भीमैः प्रतिषिद्धा दिशो गताः। जानुभिश्च प्रघृष्टाश्च देवमार्गं च दर्शिताः
तेही भयंकर वानरांनी हाकलले गेले, सर्व दिशांना पळाले, त्यांच्या गुडघ्यांना खरचटले गेले आणि देवांचा मार्ग दाखवला गेला.
अब्रुवन् परमोद्विग्ना गत्वा दधिमुखं वचः। हनूमता दत्तवरैर्हतं मधुवनं बलात्। वयं च जानुभिर्घृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः
ते फारच घाबरून दधिमुखाजवळ गेले आणि म्हणाले, 'हनुमान आणि त्याच्या वर मिळालेल्या वानरांनी जबरदस्तीने मधुवन नष्ट केले; आम्हाला गुडघ्यांना खरचटले आणि देवांचा मार्ग दाखवला.'
तदा दधिमुखः क्रुद्धो वनपस्तत्र वानरः। हतं मधुवनं श्रुत्वा सान्त्वयामास तान् हरीन्
तेव्हा दधिमुख, मधुवनाचा वानर रक्षक, मधुवन नष्ट झाल्याचे ऐकून रागावला आणि त्या वानरांना सांत्वन दिले.
एतागच्छत गच्छामो वानरानतिदर्पितान्। बलेनावारयिष्यामि प्रभुञ्जानान् मधूत्तमम्
'चला, आपण जाऊया! त्या अतिशय गर्विष्ठ वानरांना, जे उत्तम मधाचा आनंद घेत आहेत, आपण ताकदीने थांबवू.'
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं वानरर्षभाः। पुनर्वीरा मधुवनं तेनैव सहिता ययुः
दधिमुखाचे हे शब्द ऐकून, श्रेष्ठ वानर त्याच्यासोबत पुन्हा मधुवनात गेले.
मध्ये चैषां दधिमुखः सुप्रगृह्य महातरुम्। समभ्यधावन् वेगेन सर्वे ते च प्लवंगमाः
त्यांच्या मध्ये दधिमुखाने एक मोठा झाड घट्ट पकडून वेगाने धाव घेतला, आणि सर्व वानर त्याच्या मागे गेले.
ते शिलाः पादपांश्चैव पाषाणानपि वानराः। गृहीत्वाभ्यागमन् क्रुद्धा यत्र ते कपिकुञ्जराः
ते वानर रागाने दगड, झाडे आणि खडे घेऊन, जिथे ते हत्तीप्रमाणे वानर होते तिथे आले.
बलान्निवारयन्तश्च आसेदुर्हरयो हरीन्। संदष्टौष्ठपुटाः क्रुद्धा भर्त्सयन्तो मुहुर्मुहुः
ते वानर जोराने इतर वानरांना थांबवायला गेले, रागाने ओठ चावून, वारंवार धमक्या देत होते.
अथ दृष्ट्वा दधिमुखं क्रुद्धं वानरपुङ्गवाः। अभ्यधावन्त वेगेन हनुमत्प्रमुखास्तदा
तेव्हा दधिमुख रागावलेला पाहून, हनुमानच्या नेतृत्वाखाली श्रेष्ठ वानर वेगाने पुढे धावले.
सवृक्षं तं महाबाहुमापतन्तं महाबलम्। वेगवन्तं विजग्राह बाहुभ्यां कुपितोऽङ्गदः
मग अंगद रागाने, त्या मोठ्या बाहीच्या, शक्तिशाली, झाड घेऊन धावणाऱ्या वानराला दोन्ही हातांनी पकडले.
मदान्धो न कृपां चक्रे आर्यकोऽयं ममेति सः। अथैनं निष्पिपेषाशु वेगेन वसुधातले
मदाच्या गर्वाने अंध झालेला, 'हा माझा मोठा आहे' असे म्हणत, त्याने दया न दाखवता त्याला जोराने जमिनीवर फेकले.
स भग्नबाहूरुमुखो विह्वलः शोणितोक्षितः। प्रमुमोह महावीरो मुहूर्तं कपिकुञ्जरः
त्याचे हात, पाय, चेहरा मोडलेले, रक्ताने माखलेले, तो शूर वानर, हत्तीप्रमाणे, काही क्षणासाठी बेशुद्ध झाला.
स कथंचिद् विमुक्तस्तैर्वानरैर्वानरर्षभः। उवाचैकान्तमागत्य स्वान् भृत्यान् समुपागतान्
कसेबसे त्या वानरांपासून सुटून, श्रेष्ठ वानर बाजूला जाऊन, आपल्या सेवकांना एकांतात बोलला.
एतागच्छत गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः। सुग्रीवो विपुलग्रीवः सह रामेण तिष्ठति
'चला, आपण जाऊया जिथे आपला स्वामी, वानर सुग्रीव, रुंद गळ्याचा, रामासोबत आहे.'
सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्याम पार्थिवे। अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान्
'आपण सर्व अंगदाचा अपराध राजाला सांगू; तो असह्य होऊन हे ऐकला की वानरांचा नाश करेल.'
इष्टं मधुवनं ह्येतत् सुग्रीवस्य महात्मनः। पितृपैतामहं दिव्यं देवैरपि दुरासदम्
'हे मधुवन खरेच महान आत्म्याचा सुग्रीवाचे आहे, वडिलांकडून आणि आजोबांकडून मिळालेले, दिव्य आणि देवांसाठीही कठीण.'
स वानरानिमान् सर्वान् मधुलुब्धान् गतायुषः। घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवः ससुहृज्जनान्
सगळी मधावर ताव धरलेली, आपलं आयुष्य गमावलेली ही वानरं आणि त्यांचे सवंगडी, सुग्रीव कडक शिक्षा देऊन ठार करणार आहे.
वध्या ह्येते दुरात्मानो नृपाज्ञापरिपन्थिनः। अमर्षप्रभवो रोषः सफलो मे भविष्यति
राजाच्या आज्ञेचं उल्लंघन करणारे हे दुष्ट वानरं मारायलाच हवीत; माझ्या मनातला राग आता फळाला येईल.