वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा साक्षाद् यमो वा वरुणोऽनिलो वा। रौद्रोऽग्निरर्को धनदश्च सोमो न वानरोऽयं स्वयमेव कालः
हा वज्रधारी महेंद्र, देवांचा स्वामी आहे का? की यम, वरुण, वायू, रुद्र, अग्नी, सूर्य, कुबेर किंवा सोम आहे का? हा वानर नाही—स्वतः काळच येथे आला आहे.
किं ब्रह्मणः सर्वपितामहस्य लोकस्य धातुश्चतुराननस्य। इहागतो वानररूपधारी रक्षोपसंहारकरः प्रकोपः
की हा सर्वांचा पितामह, चार मुखांचा ब्रह्मा, त्याचा कोप वानराच्या रूपात येथे राक्षसांचा संहार करण्यासाठी आला आहे का?
किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य रक्षोविनाशाय परं सुतेजः। अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तमेकं स्वमायया साम्प्रतमागतं वा
की हा विष्णूचा अद्भुत, अगम्य, अव्यक्त, अनंत आणि एकमेव तेज वानररूप धारण करून, स्वतःच्या मायेमुळे राक्षसांच्या विनाशासाठी येथे प्रकट झाला आहे का?
इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे। सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य
अशा प्रकारे अनेक श्रेष्ठ राक्षसगट एकत्र जमून म्हणू लागले, जेव्हा त्यांनी ती नगरी, तिच्या जीवसृष्टीसह, घरांसह आणि झाडांसह अचानक जळून गेलेली पाहिली.
ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा सराक्षसा साश्वरथा सनागा। सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम्
मग लंका अचानक पेटली—राक्षस, घोडे, रथ, हत्ती, पक्ष्यांचे थवे, पशू आणि झाडे यांसह—ती दुःखी होऊन मोठ्या गोंधळात रडू लागली.
हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र हा जीवितेशाङ्ग हतं सुपुण्यम्। रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भिः शब्दः कृतो घोरतरः सुभीमः
'हाय बाबा! हाय मुला, प्रिय मित्रा! हाय जीवाचे स्वामी, माझे अंग, माझे भाग्य नष्ट झाले!'—अशा अनेक प्रकारे राक्षस ओरडू लागले, आणि त्या भीषण आक्रोशाने सगळीकडे भयंकर गडबड उडाली.
हुताशनज्वालसमावृता सा हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा। हनूमतः क्रोधबलाभिभूता बभूव शापोपहतेव लङ्का
धगधगते ज्वाळांनी वेढलेली, बलवान वीर मारले गेलेली, रक्षण करणारे मागे हटलेली, हनुमंताच्या प्रचंड रागाच्या जोराखाली आलेली लंका, जणू काही शापितच झाली होती.
ससम्भ्रमं त्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम्। ददर्श लङ्कां हनुमान् महामनाः स्वयंभुरोषोपहतामिवावनिम्
भयभीत आणि निराश राक्षसांनी भरलेली, उंच उडणाऱ्या ज्वाळांनी चिन्हांकित झालेली लंका, हनुमंताने पाहिली. ती जणू स्वतः ब्रह्मदेवाच्या कोपाने पाडलेली पृथ्वीच वाटत होती.
भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसंकुलं हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे। दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं तस्थौ हनूमान् पवनात्मजः कपिः
मोलाच्या झाडांनी भरलेले जंगल फोडून, मोठमोठ्या राक्षसांना युद्धात मारून, सुंदर घरांनी सजलेली ती नगरी जाळून, वायूचा पुत्र हनुमान तिथे ठाम उभा राहिला.
स राक्षसांस्तान् सुबहूंश्च हत्वा वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत्। विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं जगाम रामं मनसा महात्मा
अनेक राक्षसांना ठार मारून, अनेक झाडांनी भरलेले जंगल फोडून, राक्षसांच्या घरांना आग लावून, त्या महात्म्य हनुमंताने आपले मन रामाकडे वळवले.
ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं महाबलं मारुततुल्यवेगम्। महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे
मग सर्व देवांनी, त्या वानरवीराला, वायूसमान वेगवान, बुद्धिमान आणि वायुपुत्रांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या हनुमंताचे स्तुती केली.
देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्च गन्धर्वविद्याधरपन्नगाश्च। भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्र जग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम्
सर्व देव, श्रेष्ठ ऋषी, गंधर्व, विद्याधर, नाग आणि तेथील सर्व मोठी जीव, अतुल आनंदाने भरून गेले.
भङ्क्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे। दग्ध्वा लङ्कापुरीं भीमां रराज स महाकपिः
जंगल फोडून, युद्धात राक्षसांना ठार मारून, भयंकर लंका नगरी जाळून, तो महाकपी तेजाने उजळून निघाला.
गृहाग्र्यशृङ्गाग्रतले विचित्रे प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः। प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली व्यराजतादित्य इवार्चिमाली
सुंदर घराच्या उंच शिखरावर उभा असलेला वानरांचा सिंह, त्याच्या पेटलेल्या शेपटीच्या ज्वाळांची माळ घालून, जणू तेजाने झळकणारा सूर्यच दिसत होता.
लङ्कां समस्तां सम्पीड्य लाङ्गूलाग्निं महाकपिः। निर्वापयामास तदा समुद्रे हरिपुङ्गवः
संपूर्ण लंका दाबून, त्या महाकपिने आपल्या शेपटीवरील आग समुद्रात जाऊन विझवली.
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः। दृष्ट्वा लङ्कां प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः
मग देव, गंधर्व, सिद्ध आणि मोठे ऋषी, लंका अशी जळून गेलेली पाहून, अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.
तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनूमन्तं महाकपिम्। कालाग्निरिति संचिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः
त्या श्रेष्ठ वानर हनुमंताला पाहून, सर्व जीवांना वाटले, 'हा म्हणजे काळाग्नीच आहे.'
thumb|पञ्चपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः ॥५-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील सुंदरकांडातील पंचपंचाशित सर्ग ऐका.
संदीप्यमानां वित्रस्तां त्रस्तरक्षोगणां पुरीम्। अवेक्ष्य हनुमाँल्लङ्कां चिन्तयामास वानरः
लंकाजवळ जळणारी, घाबरलेली आणि भयभीत राक्षसांनी भरलेली नगरी पाहून, हनुमान त्या वानराने मनात विचार केला.
तस्याभूत् सुमहांस्त्रासः कुत्सा चात्मन्यजायत। लङ्कां प्रदहता कर्म किंस्वित् कृतमिदं मया
त्याच्या मनात मोठा भयंकर भीती निर्माण झाली आणि स्वतःवर तिरस्कार वाटू लागला — 'लंकाला जाळून मी हे काय केलं?'
धन्याः खलु महात्मानो ये बुद्ध्या कोपमुत्थितम्। निरुन्धन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा
खरंच, तेच मोठ्या आत्म्याचे लोक धन्य आहेत, जे बुद्धीने उठलेला राग थोपवतात, जसे मोठे लोक पाण्याने पेटलेली आग विझवतात.
क्रुद्धः पापं न कुर्यात् कः क्रुद्धो हन्याद् गुरूनपि। क्रुद्धः परुषया वाचा नरः साधूनधिक्षिपेत्
रागावलेला माणूस कोणतेही पाप न करील असे नाही; रागात माणूस वडीलधाऱ्यांनाही मारू शकतो, आणि कठोर शब्दांनी सज्जनांनाही दुखावू शकतो.
वाच्यावाच्यं प्रकुपितो न विजानाति कर्हिचित्। नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते क्वचित्
रागावलेल्या माणसाला काय बोलावे आणि काय बोलू नये हे कधीच कळत नाही; रागावलेल्या माणसासाठी काहीही करणे किंवा बोलणे वर्ज्य राहत नाही.
यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयैव निरस्यति। यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते
जो माणूस संयमाने उठलेला राग टाकून देतो, जसा साप जुनी कात टाकतो, तोच खरा पुरुष म्हणावा.
धिगस्तु मां सुदुर्बुद्धिं निर्लज्जं पापकृत्तमम्। अचिन्तयित्वा तां सीतामग्निदं स्वामिघातकम्
अरे, माझ्या या मूर्खपणाला, लाज नसलेल्या वाईट वागण्याला धिक्कार असो! मी सीतेचा विचार न करता, आपल्या स्वामीचं नुकसान करणारं पाप केलं.
यदि दग्धा त्वियं सर्वा नूनमार्यापि जानकी। दग्धा तेन मया भर्तुर्हतं कार्यमजानता
जर ही सगळी नगरी जळून गेली असेल, तर नक्कीच ती सन्माननीय जानकीही जळून गेली असावी; माझ्या अज्ञानामुळे तिच्या पतीचं काम मी नष्ट केलं.
यदर्थमयमारम्भस्तत्कार्यमवसादितम्। मया हि दहता लङ्कां न सीता परिरक्षिता
ज्या हेतूने हे काम सुरू केलं होतं, तेच काम मी बिघडवलं; कारण लंका जाळताना मी सीतेचं रक्षण केलं नाही.
ईषत्कार्यमिदं कार्यं कृतमासीन्न संशयः। तस्य क्रोधाभिभूतेन मया मूलक्षयः कृतः
हे काम थोडं असलं तरी पूर्ण झालं, यात शंका नाही; पण रागाच्या भरात मी मूळच नष्ट केलं.
विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते। लङ्कायाः कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी
जानकी नक्कीच हरवली आहे—लंकेत कुठेही न जळलेला भाग दिसत नाही; सगळी नगरी राख झाली आहे.
यदि तद्विहतं कार्यं मया प्रज्ञाविपर्ययात्। इहैव प्राणसंन्यासो ममापि ह्यद्य रोचते
माझ्या चुकीच्या विचारामुळे हे काम बिघडलं असेल, तर आज इथेच मीही आपला प्राण सोडावा असं वाटतं.