स्वे स्वे गृहपरित्राणे भग्नोत्साहोज्झितश्रियाम्। नूनमेषोऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति
प्रत्येकजण आपल्या घराचे रक्षण करताना, मनाने खचलेले आणि वैभव हरपलेले, म्हणू लागले—'नक्कीच हा अग्नी माकडाच्या रूपात आला आहे, हाय!'
क्रन्दन्त्यः सहसा पेतुः स्तनंधयधराः स्त्रियः। काश्चिदग्निपरीताङ्ग्यो हर्म्येभ्यो मुक्तमूर्धजाः
स्त्रिया, ज्या आपल्या बाळांना दूध पाजत होत्या, अचानक खाली पडल्या; काहींच्या अंगाला आग लागली होती, आणि त्या आपले केस मोकळे करत हवेलीमधून धावत बाहेर पडल्या.
पतन्त्योरेजिरेऽभ्रेभ्यः सौदामन्य इवाम्बरात्। वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहतान्
त्या उंच हवेल्यांतून खाली पडताना आणि धावताना, त्या वीजेसारख्या चमकत होत्या—त्यांच्या अंगावर हिरा, माणिक, विद्रुम, मोती आणि चांदीचे दागिने झळकत होते.
विचित्रान् भवनाद्धातून् स्यन्दमानान् ददर्श सः। नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा
हनुमानाने त्या सुंदर राजवाड्यांतून वाहणारे विविध धातू पाहिले; जसा अग्नी कधीही लाकूड किंवा गवताने तृप्त होत नाही, तसाच—
हनूमान् राक्षसेन्द्राणां वधे किंचिन्न तृप्यति। न हनूमद्विशस्तानां राक्षसानां वसुन्धरा
हनुमानाला राक्षस राजांचे संहार करूनही समाधान मिळाले नाही; आणि हनुमानाने मारलेल्या राक्षसांनीही पृथ्वी तृप्त झाली नाही.
हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना। लङ्कापुरं प्रदग्धं तद् रुद्रेण त्रिपुरं यथा
वेगवान आणि महान आत्म्याचा हनुमान या वानराने लंका नगरी जशी जळवली, तशीच कधीकाळी रुद्राने त्रिपुर जाळून टाकली होती.
ततः स लङ्कापुरपर्वताग्रे समुत्थितो भीमपराक्रमोऽग्निः। प्रसार्य चूडावलयं प्रदीप्तो हनूमता वेगवतोपसृष्टः
मग लंकेच्या पर्वतशिखरावर, भयंकर पराक्रमाचा अग्नी उगवला; त्याने आपली ज्वालांची टोपी पसरली, आणि तो वेगवान हनुमानाने पेटवला होता.
युगान्तकालानलतुल्यरूपः समारुतोऽग्निर्ववृधे दिवस्पृक्। विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो रक्षःशरीराज्यसमर्पितार्चिः
युगाच्या अंताच्या ज्वाळेसारखा, वाऱ्याच्या जोरावर तो अग्नी वाढत गेला, आकाशाला भिडला; त्याच्या ज्वाळा धूररहित होत्या, राजवाड्यांमध्ये पसरल्या, आणि राक्षसांच्या शरीरातील चरबीने पोसल्या जात होत्या.
आदित्यकोटीसदृशः सुतेजा लङ्कां समस्तां परिवार्य तिष्ठन्। शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढै- र्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः
कोट्यवधी सूर्यांसारखा तेजस्वी, तो महाअग्नी संपूर्ण लंका वेढून उभा राहिला; त्यातून अनेक वज्राच्या गडगडाटासारखे आवाज येत होते, जणू काही विश्वाचे अंडे फोडले जात आहे.
तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः। निर्वाणधूमाकुलराजयश्च नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरेऽभ्राः
तेथे आकाशातून प्रचंड अग्नी प्रकट झाला—त्याचा प्रकाश तिखट होता, जणू किंशुक फुलांची टोपी त्याने घातली होती; आणि निळ्या कमळासारखे काळे मेघ, विझणाऱ्या धुराने व राखेने भरलेले, चमकत होते.
वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा साक्षाद् यमो वा वरुणोऽनिलो वा। रौद्रोऽग्निरर्को धनदश्च सोमो न वानरोऽयं स्वयमेव कालः
हा वज्रधारी महेंद्र, देवांचा स्वामी आहे का? की यम, वरुण, वायू, रुद्र, अग्नी, सूर्य, कुबेर किंवा सोम आहे का? हा वानर नाही—स्वतः काळच येथे आला आहे.
किं ब्रह्मणः सर्वपितामहस्य लोकस्य धातुश्चतुराननस्य। इहागतो वानररूपधारी रक्षोपसंहारकरः प्रकोपः
की हा सर्वांचा पितामह, चार मुखांचा ब्रह्मा, त्याचा कोप वानराच्या रूपात येथे राक्षसांचा संहार करण्यासाठी आला आहे का?
किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य रक्षोविनाशाय परं सुतेजः। अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तमेकं स्वमायया साम्प्रतमागतं वा
की हा विष्णूचा अद्भुत, अगम्य, अव्यक्त, अनंत आणि एकमेव तेज वानररूप धारण करून, स्वतःच्या मायेमुळे राक्षसांच्या विनाशासाठी येथे प्रकट झाला आहे का?
इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे। सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य
अशा प्रकारे अनेक श्रेष्ठ राक्षसगट एकत्र जमून म्हणू लागले, जेव्हा त्यांनी ती नगरी, तिच्या जीवसृष्टीसह, घरांसह आणि झाडांसह अचानक जळून गेलेली पाहिली.
ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा सराक्षसा साश्वरथा सनागा। सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम्
मग लंका अचानक पेटली—राक्षस, घोडे, रथ, हत्ती, पक्ष्यांचे थवे, पशू आणि झाडे यांसह—ती दुःखी होऊन मोठ्या गोंधळात रडू लागली.
हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र हा जीवितेशाङ्ग हतं सुपुण्यम्। रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भिः शब्दः कृतो घोरतरः सुभीमः
'हाय बाबा! हाय मुला, प्रिय मित्रा! हाय जीवाचे स्वामी, माझे अंग, माझे भाग्य नष्ट झाले!'—अशा अनेक प्रकारे राक्षस ओरडू लागले, आणि त्या भीषण आक्रोशाने सगळीकडे भयंकर गडबड उडाली.
हुताशनज्वालसमावृता सा हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा। हनूमतः क्रोधबलाभिभूता बभूव शापोपहतेव लङ्का
धगधगते ज्वाळांनी वेढलेली, बलवान वीर मारले गेलेली, रक्षण करणारे मागे हटलेली, हनुमंताच्या प्रचंड रागाच्या जोराखाली आलेली लंका, जणू काही शापितच झाली होती.
ससम्भ्रमं त्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम्। ददर्श लङ्कां हनुमान् महामनाः स्वयंभुरोषोपहतामिवावनिम्
भयभीत आणि निराश राक्षसांनी भरलेली, उंच उडणाऱ्या ज्वाळांनी चिन्हांकित झालेली लंका, हनुमंताने पाहिली. ती जणू स्वतः ब्रह्मदेवाच्या कोपाने पाडलेली पृथ्वीच वाटत होती.
भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसंकुलं हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे। दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं तस्थौ हनूमान् पवनात्मजः कपिः
मोलाच्या झाडांनी भरलेले जंगल फोडून, मोठमोठ्या राक्षसांना युद्धात मारून, सुंदर घरांनी सजलेली ती नगरी जाळून, वायूचा पुत्र हनुमान तिथे ठाम उभा राहिला.
स राक्षसांस्तान् सुबहूंश्च हत्वा वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत्। विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं जगाम रामं मनसा महात्मा
अनेक राक्षसांना ठार मारून, अनेक झाडांनी भरलेले जंगल फोडून, राक्षसांच्या घरांना आग लावून, त्या महात्म्य हनुमंताने आपले मन रामाकडे वळवले.
ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं महाबलं मारुततुल्यवेगम्। महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे
मग सर्व देवांनी, त्या वानरवीराला, वायूसमान वेगवान, बुद्धिमान आणि वायुपुत्रांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या हनुमंताचे स्तुती केली.
देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्च गन्धर्वविद्याधरपन्नगाश्च। भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्र जग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम्
सर्व देव, श्रेष्ठ ऋषी, गंधर्व, विद्याधर, नाग आणि तेथील सर्व मोठी जीव, अतुल आनंदाने भरून गेले.
भङ्क्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे। दग्ध्वा लङ्कापुरीं भीमां रराज स महाकपिः
जंगल फोडून, युद्धात राक्षसांना ठार मारून, भयंकर लंका नगरी जाळून, तो महाकपी तेजाने उजळून निघाला.
गृहाग्र्यशृङ्गाग्रतले विचित्रे प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः। प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली व्यराजतादित्य इवार्चिमाली
सुंदर घराच्या उंच शिखरावर उभा असलेला वानरांचा सिंह, त्याच्या पेटलेल्या शेपटीच्या ज्वाळांची माळ घालून, जणू तेजाने झळकणारा सूर्यच दिसत होता.
लङ्कां समस्तां सम्पीड्य लाङ्गूलाग्निं महाकपिः। निर्वापयामास तदा समुद्रे हरिपुङ्गवः
संपूर्ण लंका दाबून, त्या महाकपिने आपल्या शेपटीवरील आग समुद्रात जाऊन विझवली.
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः। दृष्ट्वा लङ्कां प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः
मग देव, गंधर्व, सिद्ध आणि मोठे ऋषी, लंका अशी जळून गेलेली पाहून, अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.
तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनूमन्तं महाकपिम्। कालाग्निरिति संचिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः
त्या श्रेष्ठ वानर हनुमंताला पाहून, सर्व जीवांना वाटले, 'हा म्हणजे काळाग्नीच आहे.'
thumb|पञ्चपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः ॥५-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील सुंदरकांडातील पंचपंचाशित सर्ग ऐका.
संदीप्यमानां वित्रस्तां त्रस्तरक्षोगणां पुरीम्। अवेक्ष्य हनुमाँल्लङ्कां चिन्तयामास वानरः
लंकाजवळ जळणारी, घाबरलेली आणि भयभीत राक्षसांनी भरलेली नगरी पाहून, हनुमान त्या वानराने मनात विचार केला.
तस्याभूत् सुमहांस्त्रासः कुत्सा चात्मन्यजायत। लङ्कां प्रदहता कर्म किंस्वित् कृतमिदं मया
त्याच्या मनात मोठा भयंकर भीती निर्माण झाली आणि स्वतःवर तिरस्कार वाटू लागला — 'लंकाला जाळून मी हे काय केलं?'