नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः। यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च
नरांतक, कुम्भ, दुष्ट निकुम्भ, यज्ञशत्रू आणि ब्रह्मशत्रू यांच्या घरांनाही त्याने आग लावली.
वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति। क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः
फक्त विभीषणाचे घर सोडून, बलवान हनुमान एकामागोमाग एक घर जाळीत पुढे गेला.
तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः। गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह कपिकुञ्जरः
त्या बहुमोल, भव्य घरांमध्ये, कीर्तीमान वानरराजाने श्रीमंतांच्या समृद्धीला जाळून टाकले.
सर्वेषां समतिक्रम्य राक्षसेन्द्रस्य वीर्यवान्। आससादाथ लक्ष्मीवान् रावणस्य निवेशनम्
सर्व घरांना मागे टाकून, पराक्रमी हनुमान मग तेजस्वी राक्षसाधिपती रावणाच्या निवासाकडे गेला.
ततस्तस्मिन् गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते। मेरुमन्दरसंकाशे नानामङ्गलशोभिते
त्या मुख्य, विविध रत्नांनी सजवलेल्या, मेरू-मंदरसारख्या तेजस्वी आणि शुभचिन्हांनी शोभलेल्या घरात—
प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम्। ननाद हनुमान् वीरो युगान्तजलदो यथा
हनुमान वीराने आपल्या शेपटीच्या टोकावर असलेला प्रज्वलित अग्नी सोडला आणि युगाच्या शेवटी गडगडणाऱ्या मेघासारखा गर्जना केली.
श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः। कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः
वाऱ्याच्या जोरामुळे, बलाढ्य अग्नी प्रचंड वेगाने भडकला, जणू काळाग्नीच वाढत आहे असे वाटले.
प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मसु चारयन्। तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च
तो प्रज्वलित अग्नी त्या घरांमध्ये नेऊन, सोन्याच्या जाळ्या आणि मोती-माणिक्यांनी बनवलेल्या कडीही पेटवून टाकल्या.
भवनानि व्यशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च। तानि भग्नविमानानि निपेतुर्वसुधातले
मोत्यांनी व रत्नांनी सजलेली मोठी मोठी राजवाडे कोसळून तुटली; त्यांच्या तुटलेल्या मनोऱ्यांसह ती जमिनीवर पडली.
भवनानीव सिद्धानामम्बरात् पुण्यसंक्षये। संजज्ञे तुमुलः शब्दो राक्षसानां प्रधावताम्
जणू सिद्धांच्या पुण्याचा काळ संपल्यावर त्यांच्या स्वर्गातील महालांप्रमाणे, पळणाऱ्या राक्षसांच्या ओरडण्याचा मोठा गोंधळ उठला.
स्वे स्वे गृहपरित्राणे भग्नोत्साहोज्झितश्रियाम्। नूनमेषोऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति
प्रत्येकजण आपल्या घराचे रक्षण करताना, मनाने खचलेले आणि वैभव हरपलेले, म्हणू लागले—'नक्कीच हा अग्नी माकडाच्या रूपात आला आहे, हाय!'
क्रन्दन्त्यः सहसा पेतुः स्तनंधयधराः स्त्रियः। काश्चिदग्निपरीताङ्ग्यो हर्म्येभ्यो मुक्तमूर्धजाः
स्त्रिया, ज्या आपल्या बाळांना दूध पाजत होत्या, अचानक खाली पडल्या; काहींच्या अंगाला आग लागली होती, आणि त्या आपले केस मोकळे करत हवेलीमधून धावत बाहेर पडल्या.
पतन्त्योरेजिरेऽभ्रेभ्यः सौदामन्य इवाम्बरात्। वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहतान्
त्या उंच हवेल्यांतून खाली पडताना आणि धावताना, त्या वीजेसारख्या चमकत होत्या—त्यांच्या अंगावर हिरा, माणिक, विद्रुम, मोती आणि चांदीचे दागिने झळकत होते.
विचित्रान् भवनाद्धातून् स्यन्दमानान् ददर्श सः। नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा
हनुमानाने त्या सुंदर राजवाड्यांतून वाहणारे विविध धातू पाहिले; जसा अग्नी कधीही लाकूड किंवा गवताने तृप्त होत नाही, तसाच—
हनूमान् राक्षसेन्द्राणां वधे किंचिन्न तृप्यति। न हनूमद्विशस्तानां राक्षसानां वसुन्धरा
हनुमानाला राक्षस राजांचे संहार करूनही समाधान मिळाले नाही; आणि हनुमानाने मारलेल्या राक्षसांनीही पृथ्वी तृप्त झाली नाही.
हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना। लङ्कापुरं प्रदग्धं तद् रुद्रेण त्रिपुरं यथा
वेगवान आणि महान आत्म्याचा हनुमान या वानराने लंका नगरी जशी जळवली, तशीच कधीकाळी रुद्राने त्रिपुर जाळून टाकली होती.
ततः स लङ्कापुरपर्वताग्रे समुत्थितो भीमपराक्रमोऽग्निः। प्रसार्य चूडावलयं प्रदीप्तो हनूमता वेगवतोपसृष्टः
मग लंकेच्या पर्वतशिखरावर, भयंकर पराक्रमाचा अग्नी उगवला; त्याने आपली ज्वालांची टोपी पसरली, आणि तो वेगवान हनुमानाने पेटवला होता.
युगान्तकालानलतुल्यरूपः समारुतोऽग्निर्ववृधे दिवस्पृक्। विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो रक्षःशरीराज्यसमर्पितार्चिः
युगाच्या अंताच्या ज्वाळेसारखा, वाऱ्याच्या जोरावर तो अग्नी वाढत गेला, आकाशाला भिडला; त्याच्या ज्वाळा धूररहित होत्या, राजवाड्यांमध्ये पसरल्या, आणि राक्षसांच्या शरीरातील चरबीने पोसल्या जात होत्या.
आदित्यकोटीसदृशः सुतेजा लङ्कां समस्तां परिवार्य तिष्ठन्। शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढै- र्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः
कोट्यवधी सूर्यांसारखा तेजस्वी, तो महाअग्नी संपूर्ण लंका वेढून उभा राहिला; त्यातून अनेक वज्राच्या गडगडाटासारखे आवाज येत होते, जणू काही विश्वाचे अंडे फोडले जात आहे.
तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः। निर्वाणधूमाकुलराजयश्च नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरेऽभ्राः
तेथे आकाशातून प्रचंड अग्नी प्रकट झाला—त्याचा प्रकाश तिखट होता, जणू किंशुक फुलांची टोपी त्याने घातली होती; आणि निळ्या कमळासारखे काळे मेघ, विझणाऱ्या धुराने व राखेने भरलेले, चमकत होते.
वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा साक्षाद् यमो वा वरुणोऽनिलो वा। रौद्रोऽग्निरर्को धनदश्च सोमो न वानरोऽयं स्वयमेव कालः
हा वज्रधारी महेंद्र, देवांचा स्वामी आहे का? की यम, वरुण, वायू, रुद्र, अग्नी, सूर्य, कुबेर किंवा सोम आहे का? हा वानर नाही—स्वतः काळच येथे आला आहे.
किं ब्रह्मणः सर्वपितामहस्य लोकस्य धातुश्चतुराननस्य। इहागतो वानररूपधारी रक्षोपसंहारकरः प्रकोपः
की हा सर्वांचा पितामह, चार मुखांचा ब्रह्मा, त्याचा कोप वानराच्या रूपात येथे राक्षसांचा संहार करण्यासाठी आला आहे का?
किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य रक्षोविनाशाय परं सुतेजः। अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तमेकं स्वमायया साम्प्रतमागतं वा
की हा विष्णूचा अद्भुत, अगम्य, अव्यक्त, अनंत आणि एकमेव तेज वानररूप धारण करून, स्वतःच्या मायेमुळे राक्षसांच्या विनाशासाठी येथे प्रकट झाला आहे का?
इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे। सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य
अशा प्रकारे अनेक श्रेष्ठ राक्षसगट एकत्र जमून म्हणू लागले, जेव्हा त्यांनी ती नगरी, तिच्या जीवसृष्टीसह, घरांसह आणि झाडांसह अचानक जळून गेलेली पाहिली.
ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा सराक्षसा साश्वरथा सनागा। सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम्
मग लंका अचानक पेटली—राक्षस, घोडे, रथ, हत्ती, पक्ष्यांचे थवे, पशू आणि झाडे यांसह—ती दुःखी होऊन मोठ्या गोंधळात रडू लागली.
हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र हा जीवितेशाङ्ग हतं सुपुण्यम्। रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भिः शब्दः कृतो घोरतरः सुभीमः
'हाय बाबा! हाय मुला, प्रिय मित्रा! हाय जीवाचे स्वामी, माझे अंग, माझे भाग्य नष्ट झाले!'—अशा अनेक प्रकारे राक्षस ओरडू लागले, आणि त्या भीषण आक्रोशाने सगळीकडे भयंकर गडबड उडाली.
हुताशनज्वालसमावृता सा हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा। हनूमतः क्रोधबलाभिभूता बभूव शापोपहतेव लङ्का
धगधगते ज्वाळांनी वेढलेली, बलवान वीर मारले गेलेली, रक्षण करणारे मागे हटलेली, हनुमंताच्या प्रचंड रागाच्या जोराखाली आलेली लंका, जणू काही शापितच झाली होती.
ससम्भ्रमं त्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम्। ददर्श लङ्कां हनुमान् महामनाः स्वयंभुरोषोपहतामिवावनिम्
भयभीत आणि निराश राक्षसांनी भरलेली, उंच उडणाऱ्या ज्वाळांनी चिन्हांकित झालेली लंका, हनुमंताने पाहिली. ती जणू स्वतः ब्रह्मदेवाच्या कोपाने पाडलेली पृथ्वीच वाटत होती.
भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसंकुलं हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे। दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं तस्थौ हनूमान् पवनात्मजः कपिः
मोलाच्या झाडांनी भरलेले जंगल फोडून, मोठमोठ्या राक्षसांना युद्धात मारून, सुंदर घरांनी सजलेली ती नगरी जाळून, वायूचा पुत्र हनुमान तिथे ठाम उभा राहिला.
स राक्षसांस्तान् सुबहूंश्च हत्वा वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत्। विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं जगाम रामं मनसा महात्मा
अनेक राक्षसांना ठार मारून, अनेक झाडांनी भरलेले जंगल फोडून, राक्षसांच्या घरांना आग लावून, त्या महात्म्य हनुमंताने आपले मन रामाकडे वळवले.