संवृतान् भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान्। रथ्याश्च गृहसम्बाधाः कपिः शृङ्गाटकानि च
त्याने बंदिस्त जागा, नीट विभागलेली चौक, घरांनी भरलेल्या गल्ल्या आणि बाजारपेठा पाहिल्या.
तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव च गृहान्तरान्। चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च
त्याने मुख्य रस्ते, उपरस्ते, घरांचे आतील भाग आणि राजमार्गावरील चौकसुद्धा पाहिले.
घोषयन्ति कपिं सर्वे चार इत्येव राक्षसाः। स्त्रीबालवृद्धा निर्जग्मुस्तत्र तत्र कुतूहलात्
सर्व राक्षस ओरडू लागले, 'हा गुप्तहेर वानर आहे!' आणि स्त्रिया, मुले, वृद्ध जिज्ञासेने इकडे तिकडे बाहेर आले.
तं प्रदीपितलाङ्गूलं हनूमन्तं दिदृक्षवः। दीप्यमाने ततस्तस्य लाङ्गूलाग्रे हनूमतः
पुढे, जळणाऱ्या शेपटीसह हनुमानाला पाहण्यासाठी सर्वजण आतुर झाले; त्याच्या शेपटीच्या टोकाला तेजाने ज्वाळा पेटत होती.
राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्यः शंसुर्देव्यास्तदप्रियम्। यस्त्वया कृतसंवादः सीते ताम्रमुखः कपिः
विकृत डोळ्यांच्या राक्षसी स्त्रियांनी त्या राणीला हे वाईट घडले सांगितले: 'सीते, ज्या तांबड्या तोंडाच्या वानराशी तू बोललीस—'
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते। श्रुत्वा तद् वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम्
'त्याच्या शेपटीला आग लावून त्याला शहरभर फिरवले जात आहे'; हे कठोर शब्द ऐकून, जणू तिच्या प्राणालाच धोका आहे असे वाटले—
वैदेही शोकसंतप्ता हुताशनमुपागमत्। मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदासीन्महाकपेः
शोकाने व्याकुळ झालेली वैदेही त्या महान वानरासाठी शुभ होवो म्हणून अग्निकडे वळली.
उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम्। यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः। यदि वा त्वेकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः
विशाल डोळ्यांची, शुद्ध अंतःकरणाची ती स्त्री अग्निदेवाजवळ जाऊन म्हणाली: 'मी पतीची सेवा केली असेल, पुण्य केले असेल, एकनिष्ठ असेन, तर हनुमानाला शीतलता लाभो.'
यदि किंचिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः। यदि वा भाग्यशेषो मे शीतो भव हनूमतः
'त्या बुद्धिमान पुरुषाच्या मनात माझ्याबद्दल जर थोडी जरी दया असेल, किंवा माझ्या नशिबात थोडे जरी भाग्य उरले असेल, तर हनुमानाला शीतलता लाभो.'
यदि मां वृत्तसम्पन्नां तत्समागमलालसाम्। स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः
'तो धर्मात्मा मला सदाचारिणी आणि त्याच्याशी भेटण्याची आस असलेली समजत असेल, तर हनुमानाला शीतलता लाभो.'
यदि मां तारयेदार्यः सुग्रीवः सत्यसंगरः। अस्माद् दुःखाम्बुसंरोधाच्छीतो भव हनूमतः
'तो श्रेष्ठ, सत्यव्रती सुग्रीव मला या दुःखाच्या समुद्रातून सोडवेल असेल, तर हनुमानाला शीतलता लाभो.'
ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखोऽनलः। जज्वाल मृगशावाक्ष्याः शंसन्निव शुभं कपेः
मग तीक्ष्ण ज्वाळांचा, पण स्थिर असलेला अग्नि त्या हरिणनयनी स्त्रीभोवती उजवीकडून फिरत तेजाने प्रज्वलित झाला, जणू त्या वानरासाठी शुभ संकेत देत आहे.
हनूमज्जनकश्चैव पुच्छानलयुतोऽनिलः। ववौ स्वास्थ्यकरो देव्याः प्रालेयानिलशीतलः
हनुमान आणि त्याचे वडील वायू, यांच्या सोबत त्याच्या शेपटीवरचा अग्नी, या तिघांनी मिळून सीतेसाठी थंड, आरोग्यदायी, बर्फासारखा गार वारा वाहू लागला.
दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः। प्रदीप्तोऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः
शेपटी जळत असताना वानर मनात विचार करू लागला, 'हा प्रज्वलित अग्नी मला का जाळत नाही?'
दृश्यते च महाज्वालः करोति च न मे रुजम्। शिशिरस्येव सम्पातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः
मोठ्या ज्वाळा दिसत आहेत, पण मला काहीच वेदना होत नाही; माझ्या शेपटीच्या टोकाला जणू काही थंड पाण्याचा ओघ बसला आहे.
अथ वा तदिदं व्यक्तं यद् दृष्टं प्लवता मया। रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वतः सरितां पतौ
किंवा कदाचित हेच ते अद्भुत आहे, जे मी समुद्र ओलांडताना पाहिलं होतं—रामाच्या सामर्थ्यामुळे पर्वतही नद्यांच्या स्वामीसमोर नतमस्तक झाला.
यदि तावत् समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमतः। रामार्थं सम्भ्रमस्तादृक् किमग्निर्न करिष्यति
समुद्र आणि हुशार मैनाक यांनी रामासाठी इतकी तळमळ दाखवली, तर अग्नीनेही तसंच का करू नये?
सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च। पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः
सीतेची दयाळुता, रामाचं तेज आणि माझ्या वडिलांची मैत्री यामुळे अग्नी मला जाळत नाही.
भूयः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः। कथमस्मद्विधस्येह बन्धनं राक्षसाधमैः
मग तो बलाढ्य वानर पुन्हा एक क्षण विचार करू लागला, 'माझ्यासारख्या बलवानाला या दुष्ट राक्षसांनी बांधणं शक्य आहे का?'
प्रतिक्रियास्य युक्ता स्यात् सति मह्यं पराक्रमे। ततश्छित्त्वा च तान् पाशान् वेगवान् वै महाकपिः
'माझ्यात बळ आहे, तर त्याचा उपयोग केला पाहिजे.' असं ठरवून त्या वेगवान आणि बलाढ्य वानराने आपली सर्व बंधनं तोडली.
उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः। पुरद्वारं ततः श्रीमान् शैलशृङ्गमिवोन्नतम्
मग तो वेगाने उडी मारून मोठ्याने गर्जना करू लागला; आणि तिथून तो शहराच्या दरवाजापाशी पोहोचला, जणू काही एखाद्या पर्वताचं शिखरच उभं आहे.
विभक्तरक्षःसम्बाधमाससादानिलात्मजः। स भूत्वा शैलसंकाशः क्षणेन पुनरात्मवान्
वायुपुत्राने राक्षसांची गर्दी फेकून दिली आणि तो पर्वतासारखा तिथे उभा राहिला; क्षणातच तो पुन्हा आपल्याच मूळ रूपात आला.
ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत्। विमुक्तश्चाभवच्छ्रीमान् पुनः पर्वतसंनिभः
तो अगदी लहान झाला, बंधनांतून सुटला आणि मुक्त होताच पुन्हा तेजस्वी, पर्वतासारख्या रूपात उभा राहिला.
वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम्। स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम्। रक्षिणस्तान् पुनः सर्वान् सूदयामास मारुतिः
चोहीकडे पाहताना त्याला दरवाजाजवळ लोखंडाचा गज दिसला. तो महाबाहू हनुमान काळ्या पोलादाने मढवलेला तो गज उचलून, पुन्हा सर्व रक्षकांना ठार करू लागला.
स तान् निहत्वा रणचण्डविक्रमः समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम्। प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली प्रकाशितादित्य इवार्चिमाली
म्हणून त्या रणधाडसी वानराने सर्वांना ठार करून पुन्हा लंकेकडे पाहिलं; त्याच्या जळत्या शेपटीच्या ज्वाळांनी तो जणू सूर्याच्या किरणांनी वेढलेला तेजस्वी सूर्यच दिसत होता.
thumb|चतुःपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः ॥५-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील सुंदरकांडातील चोपन्नावा सर्ग.
वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः। वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत्
मग मनातील इच्छा पूर्ण झाल्यावर, तो वानर लंकेकडे पाहू लागला, त्याचा उत्साह वाढत गेला आणि अजून कोणतं काम बाकी आहे याचा विचार करू लागला.
किं नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम्। यदेषां रक्षसां भूयः संतापजननं भवेत्
इथे अजून माझ्याकडून काय करायचं बाकी आहे, ज्यामुळे या राक्षसांना अजून जास्त त्रास होईल?
वनं तावत्प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः। बलैकदेशः क्षपितः शेषं दुर्गविनाशनम्
वन उद्ध्वस्त झालं आहे, बरेच राक्षस मारले गेले, सैन्याचा एक भाग नष्ट झाला; आता फक्त किल्ल्याचा नाश करणं बाकी आहे.
दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत् सुखपरिश्रमम्। अल्पयत्नेन कार्येऽस्मिन् मम स्यात् सफलः श्रमः
किल्ला नष्ट केला तर काम सहज पूर्ण होईल, आणि या कार्यात माझा परिश्रम थोड्याशा प्रयत्नात फळाला येईल.