सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीतिं निशाचराः। निबद्धः कृतवान् वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम्
राक्षस, त्यांच्या स्त्रिया, मुले आणि वृद्ध सगळे आनंदले; पण तो वीर बांधलेला असूनही त्या वेळेला योग्य असा विचार करू लागला.
कामं खलु न मे शक्ता निबद्धस्यापि राक्षसाः। छित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्यामहमिमान् पुनः
खरंतर, हे राक्षस मला बांधूनही थांबवू शकत नाहीत; मी हे दोर कापून उडी मारून पुन्हा यांना सहज मारू शकतो.
यदि भर्तृहितार्थाय चरन्तं भर्तृशासनात्। निबध्नन्ते दुरात्मानो न तु मे निष्कृतिः कृता
मी माझ्या स्वामीच्या हितासाठी आणि त्याच्या आज्ञेने वागत असताना हे दुष्ट मला बांधतात, तरीही माझे काम अजून पूर्ण झालेले नाही.
सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि। किं तु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम्
युद्धात मी एकटाच सर्व राक्षसांना पुरेसा आहे; पण रामाच्या आनंदासाठी मी ही स्थिती सहन करीन.
लङ्का चारयितव्या मे पुनरेव भवेदिति। रात्रौ नहि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः
रात्रौ मला लंका नीट पाहता आली नाही, म्हणून मला पुन्हा एकदा लंका शोधून काढावी लागेल.
अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये। कामं बध्नन्तु मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च
नक्कीच, मला रात्र संपता लंका पाहायलाच हवी; हवे तर त्यांनी पुन्हा माझ्या शेपटीला बांधावे आणि पेटवावे.
पीडां कुर्वन्ति रक्षांसि न मेऽस्ति मनसः श्रमः। ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम्
राक्षसांनी मला त्रास दिला, पण माझ्या मनाला थकवा आला नाही; म्हणूनच त्यांनी माझा रूप लपवलेला, पण धैर्यवान असा मोठा वानर पुढे नेला.
परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम्। शङ्खभेरीनिनादैश्च घोषयन्तः स्वकर्मभिः
राक्षसांनी आनंदाने वानरांमधील गजराजाला पकडून नेले आणि शंख, भेरी यांच्या आवाजाने आपला पराक्रम जाहीर केला.
राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम्। अन्वीयमानो रक्षोभिर्ययौ सुखमिरंदमः
क्रूर कृत्य करणारे राक्षस त्याला शहरभर फिरवत होते; राक्षसांच्या मागे मागे तो अजिंक्य वानर आरामात चालत होता.
हनूमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम्। अथापश्यद् विमानानि विचित्राणि महाकपिः
हनुमानाला राक्षसांच्या मोठ्या नगरीत फिरवले गेले; तेव्हा त्या महान वानराने विविध रंगीबेरंगी राजवाडे पाहिले.
संवृतान् भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान्। रथ्याश्च गृहसम्बाधाः कपिः शृङ्गाटकानि च
त्याने बंदिस्त जागा, नीट विभागलेली चौक, घरांनी भरलेल्या गल्ल्या आणि बाजारपेठा पाहिल्या.
तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव च गृहान्तरान्। चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च
त्याने मुख्य रस्ते, उपरस्ते, घरांचे आतील भाग आणि राजमार्गावरील चौकसुद्धा पाहिले.
घोषयन्ति कपिं सर्वे चार इत्येव राक्षसाः। स्त्रीबालवृद्धा निर्जग्मुस्तत्र तत्र कुतूहलात्
सर्व राक्षस ओरडू लागले, 'हा गुप्तहेर वानर आहे!' आणि स्त्रिया, मुले, वृद्ध जिज्ञासेने इकडे तिकडे बाहेर आले.
तं प्रदीपितलाङ्गूलं हनूमन्तं दिदृक्षवः। दीप्यमाने ततस्तस्य लाङ्गूलाग्रे हनूमतः
पुढे, जळणाऱ्या शेपटीसह हनुमानाला पाहण्यासाठी सर्वजण आतुर झाले; त्याच्या शेपटीच्या टोकाला तेजाने ज्वाळा पेटत होती.
राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्यः शंसुर्देव्यास्तदप्रियम्। यस्त्वया कृतसंवादः सीते ताम्रमुखः कपिः
विकृत डोळ्यांच्या राक्षसी स्त्रियांनी त्या राणीला हे वाईट घडले सांगितले: 'सीते, ज्या तांबड्या तोंडाच्या वानराशी तू बोललीस—'
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते। श्रुत्वा तद् वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम्
'त्याच्या शेपटीला आग लावून त्याला शहरभर फिरवले जात आहे'; हे कठोर शब्द ऐकून, जणू तिच्या प्राणालाच धोका आहे असे वाटले—
वैदेही शोकसंतप्ता हुताशनमुपागमत्। मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदासीन्महाकपेः
शोकाने व्याकुळ झालेली वैदेही त्या महान वानरासाठी शुभ होवो म्हणून अग्निकडे वळली.
उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम्। यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः। यदि वा त्वेकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः
विशाल डोळ्यांची, शुद्ध अंतःकरणाची ती स्त्री अग्निदेवाजवळ जाऊन म्हणाली: 'मी पतीची सेवा केली असेल, पुण्य केले असेल, एकनिष्ठ असेन, तर हनुमानाला शीतलता लाभो.'
यदि किंचिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः। यदि वा भाग्यशेषो मे शीतो भव हनूमतः
'त्या बुद्धिमान पुरुषाच्या मनात माझ्याबद्दल जर थोडी जरी दया असेल, किंवा माझ्या नशिबात थोडे जरी भाग्य उरले असेल, तर हनुमानाला शीतलता लाभो.'
यदि मां वृत्तसम्पन्नां तत्समागमलालसाम्। स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः
'तो धर्मात्मा मला सदाचारिणी आणि त्याच्याशी भेटण्याची आस असलेली समजत असेल, तर हनुमानाला शीतलता लाभो.'
यदि मां तारयेदार्यः सुग्रीवः सत्यसंगरः। अस्माद् दुःखाम्बुसंरोधाच्छीतो भव हनूमतः
'तो श्रेष्ठ, सत्यव्रती सुग्रीव मला या दुःखाच्या समुद्रातून सोडवेल असेल, तर हनुमानाला शीतलता लाभो.'
ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखोऽनलः। जज्वाल मृगशावाक्ष्याः शंसन्निव शुभं कपेः
मग तीक्ष्ण ज्वाळांचा, पण स्थिर असलेला अग्नि त्या हरिणनयनी स्त्रीभोवती उजवीकडून फिरत तेजाने प्रज्वलित झाला, जणू त्या वानरासाठी शुभ संकेत देत आहे.
हनूमज्जनकश्चैव पुच्छानलयुतोऽनिलः। ववौ स्वास्थ्यकरो देव्याः प्रालेयानिलशीतलः
हनुमान आणि त्याचे वडील वायू, यांच्या सोबत त्याच्या शेपटीवरचा अग्नी, या तिघांनी मिळून सीतेसाठी थंड, आरोग्यदायी, बर्फासारखा गार वारा वाहू लागला.
दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः। प्रदीप्तोऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः
शेपटी जळत असताना वानर मनात विचार करू लागला, 'हा प्रज्वलित अग्नी मला का जाळत नाही?'
दृश्यते च महाज्वालः करोति च न मे रुजम्। शिशिरस्येव सम्पातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः
मोठ्या ज्वाळा दिसत आहेत, पण मला काहीच वेदना होत नाही; माझ्या शेपटीच्या टोकाला जणू काही थंड पाण्याचा ओघ बसला आहे.
अथ वा तदिदं व्यक्तं यद् दृष्टं प्लवता मया। रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वतः सरितां पतौ
किंवा कदाचित हेच ते अद्भुत आहे, जे मी समुद्र ओलांडताना पाहिलं होतं—रामाच्या सामर्थ्यामुळे पर्वतही नद्यांच्या स्वामीसमोर नतमस्तक झाला.
यदि तावत् समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमतः। रामार्थं सम्भ्रमस्तादृक् किमग्निर्न करिष्यति
समुद्र आणि हुशार मैनाक यांनी रामासाठी इतकी तळमळ दाखवली, तर अग्नीनेही तसंच का करू नये?
सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च। पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः
सीतेची दयाळुता, रामाचं तेज आणि माझ्या वडिलांची मैत्री यामुळे अग्नी मला जाळत नाही.
भूयः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः। कथमस्मद्विधस्येह बन्धनं राक्षसाधमैः
मग तो बलाढ्य वानर पुन्हा एक क्षण विचार करू लागला, 'माझ्यासारख्या बलवानाला या दुष्ट राक्षसांनी बांधणं शक्य आहे का?'
प्रतिक्रियास्य युक्ता स्यात् सति मह्यं पराक्रमे। ततश्छित्त्वा च तान् पाशान् वेगवान् वै महाकपिः
'माझ्यात बळ आहे, तर त्याचा उपयोग केला पाहिजे.' असं ठरवून त्या वेगवान आणि बलाढ्य वानराने आपली सर्व बंधनं तोडली.